सौभरिकः तदा तं मुनिं सस्मार—“भो भगवन्, अहं तव महतीं सिद्धिं दृष्टवान्। अन्यत्र न कदापि मया एषा समृद्धिः दृश्यते। नूनम् एष तपसः फलम्।” इति मुनिं पूजयित्वा, स तत्र किञ्चित्कालं तेन श्रेष्ठेन मुनिना सह स्वेच्छया सुखानि अनुभूय, स्वनगरं प्रत्यागच्छत्। कालान्तरेण तेन राजकन्याभ्यः शतं पुत्राः जाताः। प्रतिदिनं तस्य स्नेहः वृद्धिं ययौ, हृदयं च प्रेम्णा गाढं संलग्नमभवत्। स चिन्तयामास—“कदा मम इमे वत्सवत् बालाः स्वपदाभ्यां चरिष्यन्ति? कदा युवानः भविष्यन्ति? कदा तेषां विवाहं द्रक्ष्यामि? कदा तेषां अपि पुत्रान् पश्यामि? कदा मम पुत्राः स्वपुत्रैः परिवृताः भविष्यन्ति?” इति तस्य एताः चिन्ताः प्रतिदिनं वर्धमानाः, सर्वं अन्यदपि विस्मरयन्त्यः, तस्य मनसि प्रविविशुः। सः स्वयम् अवोचत्—“हा! कियत् मे मोहस्य विस्तारः! न कामनां समाप्तिः अस्ति, न दशसहस्रवर्षे, न लक्षे; यदा कश्चन कामः पूर्णो भवति, तदा पुनः अन्यः जायते। यावत् पुत्राः स्वपदाभ्यां चरन्ति, यौवनं प्राप्नुवन्ति, भार्याभिः संयुज्यन्ते, पुत्रान् च जनयन्ति, तावत् अपि तेषां पुत्रोत्पत्तिं द्रष्टुम् अन्तरात्मा मम इच्छति। यदि चिन्तयेयं—‘अहं तेषां अपि पुत्रान् द्रक्ष्यामि’—तर्हि पुनः अन्यः कामः जायते; स च यदि पूर्णः भवति, तदा अपि अन्यः जात्येव। कः नाम कामोत्पत्तिं निरोद्धुं शक्नोति? अहं हि जानामि—मरणेन अपि कामनां न समाप्तिः; कामासक्तं मनः तत्त्वं न प्राप्नोति। मत्स्यसंसर्गेण या मे ध्यानसमाधिः लब्धा, सा सहसा नष्टा; एष एव मया सङ्गः कृतः, तस्मात् एव अतीव तृष्णा जाताऽस्ति। एकस्य शरीरेण आरब्धं दुःखं, शतपुत्रोत्पत्त्या राजकन्याभ्यः अपि सङ्गतः बहुपुत्रस्नेहेन प्रवर्धितम्। पुत्रैः पौत्रैः च तेषां अपि पुत्रैः च, तेषु च अन्येषु च, एष सङ्गः ममत्वाख्यः प्रवर्धमानः, दुःखस्य कारणं भविष्यति। यत् जलस्थानेन मे तपः कृतम्, तत् केवलं अर्धं सम्पन्नम्; एष सङ्ग एव तपसः विघ्नः जातः। मत्स्यसंसर्गात् पुत्रादिषु रागः उत्पन्नः, तेन च मया सर्वं हृतम्। संन्यासिनां तु सङ्गत्यागः मोक्षमार्गः; सङ्गात् सर्वे दोषाः जायन्ते। योगनिष्ठः अपि सङ्गेन पतति—किं पुनः अल्पबुद्धिः? अहं तु आत्मनः हितायैव कर्म करिष्यामि, ममत्वलाभसङ्गरहितबुद्ध्या। यदा दोषैः न बाध्यते पुरुषः, तदा दुःखैः न क्लिश्यते। केवलं तपसा एव सर्वस्य कर्तारं, अतीन्द्रियम्, अणोऽप्यणुतरं, अनन्तरूपं, श्वेतकृष्णं, ईश्वराणाम् ईश्वरं, विष्णुं अहं उपासिष्ये। मम मनः, दोषरहितं सन्, सदा विष्णौ—सर्वतेजसि, सर्वरूपे, अनन्तव्यक्ताव्यक्तदेहे—स्थितं भवतु, यथा पुनर्मुक्तिं प्राप्नुयाम्। विष्णुम् एव शरणं गच्छामि, गुरूणां गुरुम्, यस्मात् अन्यन्नास्ति किञ्चन, शुद्धम्, अनन्तम्, सर्वेश्वरम्, अनादिमध्यम्। एवं स्वयम् उक्त्वा, सौभरिकः सर्वं त्यक्त्वा—पुत्रान्, गृहम्, आसनम्, सर्वम् एव, सर्वाभिः भार्याभिः सहितः—वनं प्रविवेश। तत्र प्रतिदिनं वानप्रस्थस्य सर्वाणि कर्माणि कुर्वन्, सर्वपापानि क्षपयित्वा, मनसा परिपक्वः, अन्तःअग्नीन् स्थापयित्वा, भिक्षुः अभवत्। सर्वकर्माणि तेषां शाखाः च परित्यज्य, शुद्धम्, अजम्, अनाद्यन्तम्, अच्युतम्, अमृतम् भगवन्तम् एव आसक्तः, सः परमं नित्यम् अच्युतं पदं प्राप्तवान्। एवं मन्धातुः दुहितुः सम्बन्धि आख्यानं कथितम्। यः कश्चन एतां सौभरिकथां स्मरति, पठति, अध्यापयति, शृणोति, श्रावयति, मनसि धारयति, अवगच्छति, लिखति, लिखापयति, अधीयीत, पाठयेत् वा, सः षड्जन्मसु न दुष्प्रजः, न मिथ्याधर्मः, नान्यायसङ्गः, न वाक् न मनः विपथम् गच्छेत्। अथ मन्धातुः पुत्राणां वंशः कथ्यते। अम्बरीषस्य, यो मन्धातुः पुत्रः, युवनाश्वः नाम पुत्रः आसीत्। तस्मात् हारितः, तस्मात् आङ्गिरसवंश्या हारिताः अभवन्। पाताले तु मौनेयाः नाम गन्धर्वाः षष्टिकोट्यः आसन्; ते सर्वेषां नागकुलानां राज्यं मुख्यरत्नानि च अपाहरन्। तैः महाबलैः गन्धर्वैः पीड्यमानाः, सर्वदेवेश्वरः, सलिलशायी, अर्धनिमीलितकमललोचनः, स्वप्नप्रबोधयोः स्थितः, नागराजैः सस्मरणम् उपगम्य पूजितः, प्रोच्यते—“भगवन्, वयं एतेषां गन्धर्वाणां भीत्या पीड्येमहि—कथं शमः भविष्यति?” भगवान् सनातनः पुरुषः प्रत्याह—“अहं युवनाश्वस्य पुत्रे पुरुकुत्से प्रविश्य, तेन सर्वे ते दुष्टगन्धर्वाः नाशं नयिष्यन्ति।” इति। तत् श्रुत्वा नागराजाः भगवन्तं सलिलशायिनं प्रणम्य, पुनः पातालं गताः, नर्मदां नदीं पुरुकुत्सानयनाय प्रेरयामासुः। सा तम् पातालं नीतवती। स च भगवत्सामर्थ्येन पातालं प्रविश्य, सर्वान् गन्धर्वान् विनाशयामास। पुनः स्वपुरं प्रतिनिवृत्तः। सर्वे नागेश्वराः नर्मदायै वरं ददुः—“यः कश्चित् एकचित्तेन तव नाम जपति, तस्मै सर्पविषभीतिः न भविष्यति।” इति। तत्र श्लोकः—“प्रातः प्रणमामि नर्मदां, सायं प्रणमामि नर्मदाम्; नमोऽस्तु ते नर्मदे, विषधरभयात् मां पालय।” इति। एतत् यः प्रातर् सायं वा, अन्धकारे प्रवेशे वा, पठति, तम् सर्पः न दंशति; विषं च स्मारकस्य न बाधते। नागेश्वराः अपि वरं ददुः—“पुरुकुत्सस्य वंशः न विच्छिद्येत।” इति। पुरुकुत्सः नर्मदायां त्रसद्दस्युम् उत्पादितवान्। त्रसद्दस्योः अनरण्यः जातः, यं रावणः दिग्विजये हत्वा नयन्।