राजन्, त्वं स्वं स्वरूपं गृहीत्वा पुनरपि स्मर—यः त्वया गृध्ररूपेण आचरणं कृतम्, स दोषः पाषण्डवाक्यसमुत्थः गृध्रयोनि-संभवस्य कारणम् अभवत्। ततः स राजा तस्यैव पापफलात्, अनन्तरं जन्मनि, काकत्वं प्राप्तवान्। सा पतिव्रता स्वशक्त्या तम् अवगम्य, पतिं सम्बोध्य उवाच। हे नाथ, ये पृथिव्याः सर्वे नृपाः पूर्वं त्वां करदायिनः आसन्, ते त्वया काकरूपेण अद्य भोजनभूताः अभवन्। तस्मिन्नेव काकारूपे, सा धर्मपत्नी स्मारयन्ती तम्, राजा स्वं प्राणान् त्यक्त्वा, मयूररूपं प्राप्तवान्। तदा सा कल्याणी अपि तं अनुगम्य मयूरी जात्वा, तस्यैव जातेर्युक्तं भोजनं प्रीत्या उपभुञ्जाना तस्थौ। अनन्तरं जनकः राजा महाश्वमेधयागं कृतवान्। तस्यावभृथस्नाने स तम् पावितवान्। तत्र सुकुमाराङ्गी स्वयम् एव तम् स्मारयामास, यथा सः पूर्वं श्वा-शृगालादिरूपाणि प्राप्तवान् इति, तथा एव जनकः अपि तम् स्मारयामास। तदा सः स्वजननक्रमं स्मृत्वा, शरीरं त्यक्त्वा, महात्मनः जनकस्य एव पुत्रत्वं प्राप्तवान्। ततः सा धर्मपत्नी पितरं विवाहकर्मणि प्रेरयामास। राजा तस्याः स्वयम्बरं समारब्धवान्। तस्मिन्नेव स्वयम्बरे साऽपि तम् आगतम् आत्मनः पतिं चक्रे। पुनः सा पतिव्रता तं स्वामिनं सम्यक् उपचचार। स नृपवरो राजसुखानि तया सह उपभुञ्जानः, पितरि दिवं गते, विदेहानां राज्यं चकार। सः बहून्यग्निष्टोमादीन् यज्ञान् कृत्वा, याचमानान् दानानि च दत्तवान्, पुत्रांश्च जनयामास, शत्रुभिः च युद्धम् अकरोत्। स धर्मेण राज्यं भोक्त्वा, पृथिवीं च संरक्ष्य, रणभूमौ धर्ममुपलभ्य, प्रियतमं प्राणान् त्यक्त्वा दिवं गतः। ततः सा पतिव्रता धर्मदृष्टया भार्या, यथापूर्वं, हृष्टा विधिवदग्निसंयोगं पुनरपि कृत्वा, पतिसमीपे स्वर्गमारोहत्। ततः स राजा राजकन्यया सहितः, इन्द्रलोकात् अपि परे, नित्यकामधुग्भूतान् लोकान् प्राप्तवान्। दिव्ये स्वर्गे दुर्लभं दम्पत्यवस्थां प्राप्त्वा, स्वकृतपुण्यफलप्राप्त्या च, सः तां परमां स्थितिं अगमत्। एवं पाषण्डसंसर्गसमुत्थं दोषं, अश्वमेधस्य चावभृथस्नानस्य च माहात्म्यं, द्विजश्रेष्ठ, मया वर्णितम्। अतः, विशेषतः यज्ञकाले, दीक्षायाम्, कर्मारम्भे च, पापिष्ठैः पाषण्डिभिः सह संभाषणं संसर्गं च त्यजेत्। यदि कश्चित् कर्मदोषात् एकमासं जायते, तं दृष्ट्वा अपि, सूर्यदर्शनं कृत्वा शुद्धिं लभेत् इति मनीषिणः। तर्हि, ये त्रयीं विहाय, परान्नभोजिनः, पापिनः, वेदविरोधिनः च, तेषां संसर्गस्य किमु वक्तव्यम्? अत एव, पापिष्ठैः पाषण्डिभिः सह, दुष्टाचारैः सह, संभाषणं संसर्गं च त्याज्यं। ये निषिद्धकर्मनिरतान्, मार्जारवृत्तीन्, छद्मिनः, विवादप्रियान्, दम्भिनः च पाषण्डिनः, तान् वाचापि न सम्मानयेत्। तादृशैः पापिष्ठैः पाषण्डिभिः सह संसर्गः दूरतः परिहर्तव्यः। एते नग्नकपाला अपाषण्डिनः श्राद्धविनाशकाः; तैः सह संभाषणात् दिव्यं पुण्यं नश्यति। ते पाषण्डिनः पापिनः, तैः सह वाग्भिः अपि संभाषणं न कर्तव्यम्, यतः तैः सह संभाषणात् तद्दिनस्य पुण्यं नश्यति। ये जटिलाः, मुण्डिताः, व्यर्थभोजिनः, सर्वशौचवर्जिताः, अप्सु अपात्रिताः, पितृकर्मवर्जिताः, तैः सह संभाषणात् नरकं यान्ति। मैत्रेय उवाच—भगवन्, यानि कर्तव्यानि नित्यनैमित्तिकानि पुण्यकर्मिणां त्वया उक्तानि, तेषां विस्तारं श्रोतुमिच्छामि। वर्णानां धर्मान्, आश्रमाणां च कर्तव्यानि त्वया उक्तानि। अधुना नृपवंशस्य चरित्रं श्रोतुमिच्छामि, भगवन्, तद् वद। श्रीपराशर उवाच—मैत्रेय, ब्रह्मणा आरभ्य, यज्ञशौर्यविवेकैः नृपैः शोभितं मनोर्वंशचरित्रं शृणु। अस्य वंशस्य पापविनाशाय, यथाक्रमं चरितं श्रोतुमर्हसि। यथा भगवान् विष्णुः, सर्वलोकानां मूलं नित्यं प्रतिष्ठानं, ऋग्यजुःसामात्मा, स एव हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्माणं मानुषरूपेण प्रथमतः प्रादुर्भावयत्। तस्मात् ब्रह्मणः दक्षिणाङ्गुष्ठात् दक्षः प्रजापतिः जातः; दक्षात् अदितिः; अदितेः विवस्वान्; विवस्वतः मनुः। मनुः दश पुत्रान् अलभत—इक्ष्वाकु, नृग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त, प्रांशु, नाभग, दिष्ट, करूष, पृषध्र इति। सः पुत्रकामः सन् मित्रावरुणयोर्यज्ञं कृतवान्। तत्र होत्रदोषात् कन्या इला जाता। मित्रावरुणयोः प्रसादेन सा एव इला सुद्युम्नः अभवत्, मनोः पुत्रः। पुनः भगवतः क्रोधात् सा स्त्री जात्वा, बुधस्य सोमपुत्रस्य आश्रमसमीपे विचचार। तत्र स्नेहान्वितः बुधः तया सह पुरूरवं पुत्रं उत्पादितवान्। तस्य जन्मानन्तरं, महर्षयः सुद्युम्नस्य पुंत्त्वं पुनः इच्छन्तः, ऋग्यजुःसामाथर्वसर्ववेदैः, मनः, विज्ञानं, अन्नरूपैः, यज्ञपुरुषं सम्पूज्य, तस्याः कृते सुद्युम्नत्वं पुनः प्राप्तम्। सुद्युम्नस्य त्रयः पुत्राः—उत्कल, गय, विनत इति। एवं, हे मैत्रेय, पुण्यकर्मणां चरित्रं, पापसंसर्गस्य दोषं, अश्वमेधस्य माहात्म्यं च मया विस्तरशः कथितम्।