सा राजकन्या, पतिं पूर्वजन्मकथया स्मारयित्वा, तस्मिन्नपि तीर्थे स्नात्वा पाषण्डिनं संभाष्य, अधमं जन्म समुपलब्धवतीति तम् अवदत्—"किं त्वं न स्मरसि, भगवन्?" इति। तया तथा पूर्वजन्मस्मरणेन स्मारितः स राजा दीर्घकालं चिन्तयामास, ततो दुर्लभं वैराग्यम् अवाप। तस्य मनः शोकपूर्णं जातम्; ततः स नगरात् निर्गत्य, शुष्कमरण्ये पतित्वा, शृगालयोनेः समुत्पन्नः। द्वितीयवर्षे व्यतीते, सा दिव्यदृष्ट्या तम् अभिज्ञाय, शृगालरूपिणं तं द्रष्टुं कोलाहलनाम्नि पर्वते जगाम। तत्र तं शृगालयोनिम् प्रविष्टं दृष्ट्वा, सा राजकन्या सुन्दरी पतिं पुनः संबोधयामास—"राजन्, किम् अहं त्वां पूर्वं श्वयोनौ जातं यदवदं, तव पूर्वकृतानि कर्माणि, पाषण्डिनः सह संभाषणं च, न स्मरसि?" इति। पुनः तया वचसा स्मारितः स सत्यवादिनां श्रेष्ठः, किञ्चित्कालं स्थित्वा, आहारं त्यक्त्वा, शरीरं परित्यज्य, वृकयोनिं प्राप्तवान्। सा निष्कलङ्का पतिव्रता तत्रैव निर्मले वने पतिं पुनः पूर्वकर्मस्मरणेन स्मारयामास। "भाग्यवन्, त्वं न वृकः, किं तु शतधनुर्नाम राजा; श्वयोनिम् प्राप्तः शृगालः जातः, अधुना वृकरूपमवाप्तवान्," इति सा पुनः तम् अवदत्। एवं स्मारितः स तं देहम् उत्सृज्य, गृध्रशरीरमवाप्तवान्; सा च नियोगात् पुनः तं पतिं उपदिश्य अवदत्—"राजन्, आत्मानं स्मर; त्वं गृध्रवपुषा विचरन्, पाषण्डिनः सह संभाषणदोषात् गृध्रयोनिं प्राप्तः।" ततः स तस्यामेव योनि परित्यज्य, काकयोनेः समुत्पन्नः। सा तन्वी स्वबलात् तम् अभिज्ञाय, पतिं सम्बोधितवती—"प्रभो, ये भूपालाः पूर्वं त्वाम् उपजग्मुः, ते अद्य काकरूपेण तव भक्ष्यत्वं प्राप्ताः।" तत्रैव काकरूपे, तया स्मारितः स राजा प्राणान् त्यक्त्वा, मयूरयोनि प्राप्तवान्। सा पुण्या पतिव्रता तं मयूररूपिणं पतिं अनुसृत्य, स्वयं मयूरीरूपेण तस्योचितं भक्ष्यं संतुष्टा बभूव। अनन्तरं जनकः राजा अश्वमेधमहायज्ञं कृतवान्; तस्यावभृथस्नाने स तं शुद्धिम् अवाप। तत्रैव सा तन्वी, तथा च राजा, तम् एव श्वादिजन्मक्रमं स्मारयामासतुः। स राजा तदनुस्मृत्य, जन्मान्तराणि स्मृत्वा, शरीरं परित्यज्य, साक्षात् महात्मनः जनकस्य पुत्रत्वेन जातः। सा च, पितरं विवाहकर्मणि प्रेरयित्वा, तेन स्वयंबरसमारम्भः कृतः। स्वयंबरे स राजा तत्र आगतः, तया पतिर् वृतः; सा पुनः पतिं धर्मपत्नीव सेवितुम् आरब्धवती। स राजा, राजवल्लभः, तया सह सुखानि भुक्त्वा, पितरि दिवं गते, विदेहानां राज्यं सम्यक् पालयामास। स बहूनि यज्ञानि कृत्वा, याचकैः सह दानानि दत्तवान्, पुत्रान् उत्पाद्य, शत्रुभिः संग्राममकरोत्। स राजा धर्मतः राज्यं भोक्त्वा, पृथिवीं रक्षित्वा, रणभूमौ प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। तस्य पतिव्रता धर्मदृष्टिः पत्नी, पूर्ववत् सतीधर्मेण सन्तुष्टा, अनुगम्य, अग्निसंयोगेन तं स्वर्गमारोहति स्म। ततो राजा तया सह राजकन्यया, इन्द्रलोकादपि परे, सर्वकामधुग् लोके समुपस्थितः। तत्र परमदुर्लभं दम्पत्यावस्थानं प्राप्त्वा, पुण्यशुद्धिफलं प्राप्य, तं परमं स्थानं गतः। एवं पाषण्डिसंयोगदोषः, अश्वमेधस्य चावभृथस्नानस्य च महिमा, द्विजोत्तम, मया विस्तरशः कथितम्। अतः, विशेषतः संस्कारेषु, यज्ञारम्भे, दीक्षायाम् अपि, पाषण्डिसंवादं, संसर्गं च त्याज्यं। यदि संस्कारदोषात् कोऽपि मासमात्रं जायते, तं दृष्ट्वा सविता पश्येत् शुद्ध्यर्थम्। ये तु त्रिवेदत्यागिनः, परान्नभोजिनः, पापकर्मिणः, वेदविरोधिनः, तेषां संसर्गः, संभाषणं, सहवासश्च सर्वथा वर्जनीयः। निषिद्धकर्मरतान्, मृगालून्मत्तवृत्तीन्, मायाविनः, वादिनः, कपटींश्च, पाषण्डिनः वाङ्मात्रेणापि न सत्कुर्यात्। पापकर्मिणः पाषण्डिनः संसर्गः दूरतोऽपि परित्याज्यः। एते नग्नरूपिणः पाषण्डिनः श्राद्धनाशकाः; तैः सह संभाषणेन दिवसमुपार्जितं पुण्यं नश्यति। पाषण्डिनः पापिष्ठाः; तेषां संभाषणं न कर्तव्यम्, तैः सह वार्तालापेन दिव्यपुण्यनाशः स्यात्। जटिलाः मुण्डिताः, व्यर्थभोजिनः, सर्वशौचत्यागिनः, आप्यायनश्राद्धवर्जिताः—तैः सह संभाषणेन नरकं यान्ति। मैत्रेय उवाच—"भगवन्, यथावत् नित्यनैमित्तिककर्मणां विधानं मया श्रुतम्; अधुना श्रुतुमिच्छामि, किं कर्तव्यं सतां, किम् अन्यद् ब्रूहि, गुरो। वर्णाश्रमधर्माणां च विधानं कथितं त्वया; राजवंशस्य प्रवृत्तिं श्रोतुमिच्छामि, ब्रूहि, गुरो।" श्रीपराशर उवाच—"मैत्रेय, शृणु; मनोः प्रवृत्तिं ब्रूहि, या ब्रह्मणः प्रवृत्त्या, यज्ञवीर्यप्रज्ञायुक्तैः नृपैः शोभिता। अस्य वंशस्य पापक्षयार्थं, यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि, मैत्रेय, शृणुष्व।