मैत्रेयः ऋषिं पराशरं धर्मज्ञतमं सस्नेहं पृष्टवान्—“नागरः कः? तस्य आचारः कः? पुरुषः कथं नागरशब्देन अभिधीयते? तत्त्वं नागरस्य त्वया यथावत् श्रुतुमिच्छामि; त्वं सर्वं जानासि, त्वत्तः किमपि न गूढम् अस्ति।” पराशरः प्रत्युवाच—“यः पुरुषः मोहात् ऋग्यजुःसामवेदविधीन् परित्यज्य, त्रिवर्णेषु स्थितः अपि, धर्मात् विचलितः भवति, स नागरः इति कथ्यते; स पापात्मा उच्यते। त्रिवर्णानां रक्षणं त्रिवेदाः एव, द्विजश्रेष्ठ; तान् यो त्यजति, स नूनं नागरः भवति, अत्र न संशयः। अधुनापि अन्यं वृत्तान्तं शृणु, यं वसिष्ठः प्राज्ञः अस्माकं पूर्वजः भीष्माय महात्मने उक्तवान्। अहं अपि तं वृत्तान्तं तस्य वचनेन श्रुतवान्, यथा त्वं इह मम पृष्टवान् नगरसम्बन्धिनं। कदाचित्, द्विजश्रेष्ठ, सुरासुरयोः दिव्ययुद्धम् अभवत्; तत्र दैत्यैः, ह्रादेन नेतृत्वे, देवाः पराजिताः। देवाः क्षीरसागरस्य उत्तरतीरे गत्वा, विष्णुं पूजयितुम् अभिलष्य, तत्र तपः कृतवन्तः; तदा तैः स्तोत्रम् इदम् उदाहृतम्— ‘अद्य भगवन् वचनानि वदिष्यति, यैः विष्णुः लोकनाथः प्रसादितः स्यात्; तैः विष्णुः तुष्टः भवतु। यस्मात् सर्वाणि भूतानि उत्पद्यन्ते, यत्र सर्वाणि लीयन्ते, तं परमं देवम् कः स्तोतुं समर्थः? तथापि, अविद्याकामेन बलं नष्टम् अस्माकं, मोक्षकामाः वयं गुणग्रहणपर्यन्तं त्वां स्तुमः। भूमिः, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, अन्तःकरणम्, प्रकृतिः, तत्त्वातीतं च त्वमेव। सर्वभूतात्मन्, एकं रूपं तव व्यक्ताव्यक्तात्मकम् अस्ति। भगवन्, यत् रूपं तव आदौ कमलनाभात् उत्पन्नम्, जगत्स्थित्यर्थम्, तस्मै ब्रह्मरूपाय नमः। यथा त्वं इन्द्रः, आदित्यः, रुद्रः, वसवः, अश्विनौ, मरुतः, सोमः, अन्ये च रूपे प्रकटः, तथा वयं अपि; दिव्यात्मने नमः। यद् रूपं तव, गोविन्द, मिथ्याविद्यायुक्तम्, क्षान्तिहीनम्, आत्मसंयमवर्जितम्, तस्मै दैत्यरूपाय नमः। यत्र ज्ञानं न प्रबलम्, इन्द्रियाणि मन्दानि, शब्दादिलोलुपम्, तस्मै यक्षरूपाय नमः। यत् रूपं तव, घोरम्, क्रूरम्, कृष्णम्, मायायुक्तम्, निशाचररूपम्, तस्मै नमः। यत् रूपं तव, जनार्दन, स्वर्गस्थितम्, धर्मस्थानम्, पुण्यफलदायकम्, तस्मै धर्मरूपाय नमः। सिद्धरूपं तव, यत् सुखयुक्तम्, असङ्गम्, यत्रेच्छायाः विचरणम्, तस्मै सिद्धरूपाय नमः। हरि, यत् रूपं तव, अतिक्षमम्, उग्रम्, भोगयुक्तम्, द्विजिह्वम्, तस्मै नागरूपाय नमः। विष्णो, यत् रूपं तव, जागरूकम्, शान्तम्, दोषरहितम्, पापमुक्तम्, ऋषिरूपम्, तस्मै नमः। कमलनयन, यत् रूपं तव, युगान्ते सर्वभूतविलीनम्, तस्मै कालरूपाय नमः। रुद्रात्मने नमः, यः देवादीन् सर्वभूतान् निगीर्व्य, अन्ते तत्रैव रूपे नृत्यति। जनार्दन, यत् रूपं तव, मनुष्यात्मा, रजोगुणकर्मकर्ता, तस्मै नमः। सर्वगत, यत् रूपं तव, तामसम्, अष्टाविंशतिरूपयुक्तम्, मार्गात् बहिर्गच्छन्, पश्वात्मा, तस्मै नमः। प्रधानात्मने नमः, यः यज्ञाङ्गरूपः, जगत्क्रियासाधनम्, वृक्षादिविभागकर्ता। विश्वात्मने नमः, यः सर्वमूलरूपः—पशवः, मनुष्याः, देवाः, आकाशः, शब्दः, इत्यादयः। कारणकारणाय नमः, यत् आदि रूपं तव, सर्वातीतम्, पदार्थबुद्ध्यादिव्यतिरिक्तम्, तुल्यरहितम्। भगवन्, तव तं रूपं शुद्धम्, परमशुद्धम्, ऋषिश्रेष्ठैः दृष्टम्, वर्णगौरवादिलक्षणातीतम्, गुणपारम्ये स्थितम्, तस्मै नमः। ब्रह्मसाररूपाय नमः, अजाय, अव्ययाय, यः सर्वशरीरेषु, अन्येषु, सर्वभूतेषु स्थितः, यस्य व्यतिरेकेन किञ्चिद् अस्ति न। वासुदेवाय नमः, निर्मलाय, अव्ययाय, बीजमूलाय, यस्य रूपं विश्वम्, अजम्, नित्यं, परमपदयुक्तम्। एवं स्तोत्रसमाप्तौ, ते देवाः परमं हरिं ददृशुः, शङ्खचक्रगदाधरम्, गरुडारूढम्, देवदेवम्। सर्वे देवाः प्रणम्य, तं संबोधितवन्तः—‘भगवन्, कृपया अस्मान् रक्ष; दैत्येभ्यः रक्ष, शरणागताः वयम्। त्रैलोक्यं यज्ञभागाः च, ह्रादप्रमुखैः दैत्यैः अपहृतम्; ब्रह्माज्ञा अपि लङ्घिता, परमेश्वर। त्वं सर्वभूतानां अंशः, वयं च, तैः च; तथापि, अविद्यावैशम्येन, जगत् विभक्तम् इव पश्यामः। स्वधर्मनिष्ठाः, वेदमार्गानुगाः, तपोयुक्ताः, वयं तान् शत्रून् हन्तुं न समर्थाः। अनन्त, त्वं उपायं दातुम् अर्हसि, येन असुरान् वयं नाशयितुं शक्नुमः।’ एवं उक्तः, भगवन् स्वदेहात् मायामोहं सृष्ट्वा तान् दत्त्वा, विष्णुः देवश्रेष्ठान् प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—‘एषा मायामोहः सर्वान् दैत्यान् विमोहयिष्यति; ततः वेदमार्गात् बहिर्गच्छन्तः, ते विनाशयोग्याः भविष्यन्ति। यावत् अहं स्थितः रक्षणकार्ये, ये सर्वे विघ्नकर्तारः—देवाः, दैत्याः, अन्ये च—ये ब्रह्माज्ञां उल्लङ्घयन्ति, ते सर्वे विनाशयोग्याः।’ एवं भगवतः वचनं श्रुत्वा, देवाः तं स्तुत्वा, उपायं प्राप्तवन्तः, दैत्यविनाशाय।