नमः सागराय महात्मने, यस्मै आचार्यः औरवः धर्मानुष्ठानस्य विधिं सम्यक् उपदिष्टवान्। तस्य संवादः एवं प्रवृत्तः— यदा जातकर्मादि संस्काराः कृताः, तदा नामकरणस्य विधिः प्रवर्तते। नाम कदापि न निरर्थकं, न अशुभं, न कठोरध्वन्यात्मकं, न अपकर्षणीयं भवेत्; सम्पूर्णं, निष्कलंकं च नाम यथावत् संकल्प्यं। नाम नातिदीर्घं, नातिलघु, न च अतिभारयुक्ताक्षरैः निर्मितं भवेत्; सुलभोच्चारणीयं च, प्राणवस्य एकाक्षरं यथावद् समाविष्टं भवेत्। ततश्च, संस्कारान्तराणि विधिना कृत्वा, शिष्यः गुरुगृहं गत्वा ज्ञानप्राप्त्यर्थं नियमानुसारं अध्ययनं आरभेत्। ज्ञानं सम्पाद्य, गुरवे दक्षिणां दत्वा, यदि गृहस्थाश्रमस्य इच्छा भवति, स राजा, तदा पत्न्याः ग्रहणं कुर्यात्। अथवा पूर्वसंकल्पेन, किञ्चित्कालं ब्रह्मचर्ये स्थित्वा, गुरोः सेवा वा गुरुपुत्रादीनां सेवा कुर्यात्। अन्यथा, स्वेच्छया वने वासं वा संन्यासं वा स्वीकुर्यात्; यद् पूर्वसंकल्पितं, तत् एव कर्तव्यम्। गृहस्थः यदि विवाहं इच्छति, तदा पत्नी तृतीयभागयुवा भवेत्; तस्या केशाः नातिस्कल्पा नातिवृद्धा, नातिकृष्णा नातिकपिला च भवेत्। न च तस्याः अङ्गानि स्वाभाविकवृद्धानि वा स्वाभाविकहीनानि, न च अशुचिः, नातिलोमशा, न मिश्रजात्या, न रोगयुक्ता विवाहाय योग्याः। न च दुष्टभाषिणीं, नातिकठोरवाचां, जन्मदोषयुक्तां, पुत्रमातरं, शुण्डायुक्तां, पुरुषाभासां वा विवाहं कुर्यात्। नातिकठोरस्वरां, नातिकाकस्वरां, नातिसंलग्ननेत्रां, नातिवृत्तनेत्रां च न विवाहं कुर्यात्। नातिलोमशजंघां, नातिप्रमुखगुल्फां, नातिखिन्नगण्डां, नात्यधिकहासिनीं च न विवाहं कुर्यात्। नातिकठोरत्वचा, नातिपिङ्गाक्षीं, नातिस्थूलहस्तपादां च न विवाहं कुर्यात्। नातिलघ्वीं, नातिदीर्घां, नातिसंयुक्तभ्रूं, नातिव्यस्तदन्तीं, न विकृतमुखीं च न विवाहं कुर्यात्। गृहस्थः शास्त्रानुसारं मातृपक्षे पञ्चमातः, पितृपक्षे सप्तमातः कन्यां विवाहं कुर्यात्। विवाहस्य अष्टविधाः प्रकाराः—ब्राह्मः, दैवः, आर्षः, प्राजापत्यः, आसुरः, गान्धर्वः, राक्षसः, पैशाचः। तेषु, यः स्वजात्यनुकूलः विवाहः महर्षिभिः निर्दिष्टः, तमेव विवाहं कुर्यात्, अन्यान् परिहरेत्। धर्मानुकूलां पत्नीं प्राप्त्वा, गृहस्थाश्रमं सम्यक् गुप्तं प्रविशेत्; तद् संयोगः महान् फलप्रदः। एवं औरवः महात्मा सागराय उपदिष्टवान्, यदा सागरः उत्तमाचारस्य जिज्ञासा कृतवान्। पराशरः मैत्रेयाय सर्वं सम्यक् उपदिष्टवान्—शिष्टाचारस्य महत्त्वं यः अनुसरति, सः निःसन्देहं श्रेष्ठतां प्राप्नोति। मैत्रेयः पुनः पप्रच्छ—षड्-अपकर्षकमतानि, उदाक्यादीनि च मया श्रुतानि; किन्तु नाग्राणां विषये श्रोतुम् इच्छामि। कः नाग्रः? किम् आचारः? कथं नाग्रशब्दः लभ्यते? भगवन्, तत्त्वतः नाग्रस्य स्वरूपं ब्रूहि। पराशरः उवाच—यो मोहात् ऋग्यजुःसामवेदविधीन् त्यजति, त्रिवर्ण्यः सन्, स नाग्रः इति कथ्यते, पापकृत् च। त्रिवेदाः सर्ववर्णानां रक्षार्थं; तेषां परित्यागे नाग्रः भवति, नात्र संशयः। अथ अन्यं वृत्तान्तं शृणु, यं वसिष्ठः महात्मा भीष्माय उपदिष्टवान्; अहं अपि तं वृत्तान्तं मैत्रेयाय श्रोतुम् प्राप्तवान्। एकदा, सुरासुरयुद्धे, हिरादेन नेतृत्वे दैत्यैः सुराः पराजिताः। ततः सुराः क्षीरसागरस्य उत्तरतीरे विष्णुपूजार्थं तपः कृतवन्तः, तत्र स्तोत्रं जपितवन्तः। "अद्य भगवन् विष्णुः लोकनाथः, यस्य वाक्यैः पूजितः भवेत्, तानि वचांसि वदिष्यति; स विष्णुः तैः प्रसन्नः भवतु। यस्मात् सर्वभूतानि उत्पद्यन्ते, यस्मिन् लीयन्ते, स परमेश्वरः केन स्तोतुं शक्यः? तथापि, अविद्याकामादिभिः बलहीनाः वयं, मुक्त्यर्थं तव गुणानुसारं स्तोत्रं कर्तुम् इच्छामः। भूमिः, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, अन्तःकरणं, प्रकृतिः, तद्व्यतिरिक्तं परमात्मा—एतत् तव रूपं अस्ति। सर्वभूतात्मन्, तव एष एकः रूपः व्यक्ताव्यक्तसमन्वितः। भगवन्, यत् रूपं तव कमलनाभात् उत्पन्नं, जगदर्थं, तस्मै ब्रह्मरूपाय नमः। इन्द्रसूर्यरुद्रवास्वश्विन्मारुतसोमादिरूपेण यथा तव प्राकाश्यं, तथा वयं अपि तस्मै दिव्यात्मने नमः। गोविन्द, यत् तव रूपं मायावद्, अविद्यायुक्तं, क्षमाशीलविरहितं, तस्मै दैत्यरूपाय नमः। यत्र ज्ञानं न प्रधनं, इन्द्रियाणि मन्दानि, शब्दादिलोलुपं, तस्मै यक्षरूपाय नमः। यत् तव रूपं घोरं, क्रूरं, कृष्णं, मायायुक्तं, रात्रिचररूपं, तस्मै नमः। जनार्दन, यत् तव रूपं स्वर्गस्थं, धर्मनिलयं, पुण्यफलप्रदं, तस्मै धर्मरूपाय नमः। यत् तव सिद्धरूपं, हर्षयुक्तं, आसक्तिहीनं, स्वच्छन्दगमनं, तस्मै सिद्धरूपाय नमः। हरि, यत् तव रूपं अत्युत्तमक्षमशीलं, विकटं, भोगयुक्तं, द्विजिह्वं, तस्मै नागरूपाय नमः।" एवं भगवतः विविधरूपाणां स्तुतिः सुरैः कृतवती, धर्मस्य, ज्ञानस्य, भोगस्य, मायायाः च स्वरूपेण तं नमस्कृतवन्तः।