यः मोक्षमार्गं विधिपूर्वकं आचरति, शुद्धः सन्तुष्टः समाहितचित्तः च, सः अग्निशिखेव निर्वातः शान्तिम् उपगच्छति; द्विजः सः ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। ततः सगरः उवाच—चतुराश्रमधर्माः च चातुर्वर्ण्यकर्माणि यथावत् उक्तानि; अधुना, द्विजश्रेष्ठ, पुरुषस्य कृत्यानि श्रोतुम् इच्छामि। हे भृगुवर, पुरुषस्य नित्य, नैमित्तिक, काम्यकर्माणि विस्तारतः ब्रूहि, सर्वज्ञः त्वं इति मन्ये। और्वः उवाच—यत् त्वया नित्यनैमित्तिककर्म विषये पृष्टम्, तद् अहम् अवदिष्यामि; एकचित्तेन शृणु। जातस्य पुत्रस्य जन्मादिकानि संस्काराणि सर्वाणि पितरः कुर्यात्, शुभं श्राद्धं च। नरपतिः, द्विजातिभ्यः यथातुष्टिं देवपितृभ्यः पूर्वद्विजातिभ्यः पूर्वमुखैः द्विजैः युग्मशः भोजयेत्। दधि यवमिश्रितं चान्यैः पदार्थैः सह, नन्द्यां दिशि स्थितेभ्यः दिव्यं पिण्डप्रदानं पावनेन वारिणा हर्षेण दद्यात्। प्राजापत्यविधिना सर्वाणि संस्काराणि दक्षिणवर्तेन कुर्यात्, तथा सर्ववृद्धिकाले अपि। दशमे दिवसे पुत्रस्य नामकरणं कुर्यात्, दिव्यपूर्वकं मानवपर्यन्तं, 'शर्म', 'वर्म' आदि समाहितम्। ब्राह्मणस्य 'शर्म', क्षत्रियस्य 'वर्म' विधीयते; वैश्यशूद्रयोः रक्षणं वा सेवायाः सूचकं नाम युक्तम्। नाम न निरर्थकं, न अशुभम्, न कठोरशब्दम्, न अमंगलम्; सम्पूर्णं निन्दारहितं च भवेत्। नाम नातिदीर्घं, नातिकर्षं, नातिभारशब्दयुक्तं; सुलभोच्चारणं च भवेत्, प्रणवस्य कश्चित् अक्षरः तत्र सन्निहितः। अनन्तरं संस्कारान्तराणि विधिपूर्वकं सम्पाद्य, गुरुगृहे विद्यानवाप्तिं कुर्यात्। विद्या लब्ध्वा, गुरुदक्षिणां दत्वा, यदि गार्हस्थ्यं इच्छति, पत्न्याः ग्रहणं कुर्यात्। अथवा पूर्वनिश्चयेन किञ्चित् कालं ब्रह्मचर्यं व्रजेत्, गुरोः सेवां वा, गुरुपुत्रादीनां च। स्वेच्छया वनेवासं वा संन्यासं वा स्वीकरोति; यत् पूर्वं निश्चितं, तत् एव कुर्यात्। पत्नीं तृतीयांशयुवा ग्रहणीयात्; नातिस्निग्धकेशिनीं, नातिसमृद्धकेशिनीं, नातिकृष्णवर्णां, नातिपिङ्गवर्णां च। नातिसम्पूर्णाङ्गिनीं, नातिकृशाङ्गिनीं, नाशुद्धां, नातिलोमशां, न मिश्रजात्यां, न रोगयुक्तां विवाहं कुर्यात्। न दुष्टवृत्तां, न कठोरवाचां, न जन्मदोषयुक्तां, न पुत्रमातरं, न दाढीमं, न पुंसकलक्षणां, न पुरुषवर्णां। न कठोरस्वरां, न काकस्वरां, न पतलीस्वरां, न संलग्ननेत्रां, न वृत्तनेत्रां। न रोमशजंघां, न उन्नतगुल्फां, न शुष्कगण्डां, न अतिहसित्रीं। नातिकठिनत्वचं, न कपोतवर्णनेत्रां, न स्थूलहस्तपादां। नातिकृशां, नातिदीर्घां, न संलग्नभ्रुवां, न विरलदन्तीं, न विकृतमुखीं। पञ्चमातृपक्षे, सप्तपितृपक्षे कन्यां विवाहं कुर्यात्, विधिपूर्वकं धर्मतः। ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गान्धर्व, राक्षस, पैशाच—एते विवाहस्य अष्टविधाः प्रकाराः। तेषु, यः स्वजात्याय महर्षिभिः निर्दिष्टः विवाहः, तं एव गृह्णीयात्, अन्यान् वर्जयेत्। धर्मानुसारिणीं पत्नीं लब्ध्वा, गार्हस्थ्यं समारभेत्; यथाविधि गुप्तं मिलनं महाफलप्रदं भवति। पराशरः उवाच—एवं महात्मा और्वः सगराय यथायोग्यं शीलवतीनां विषये उक्तवान्, हे मैत्रेय। अहम् अपि त्वाम् सर्वं सम्यक् उक्तवान्, द्विजश्रेष्ठ; उत्तमाचरणं अनुसृत्य कः न श्रेष्ठत्वं प्राप्नोति? मैत्रेयः उवाच—भगवन्, षड्बहिर्मताः उदाक्यादयः च मया ज्ञाताः; नाग्राणां विषये ज्ञातुम् इच्छामि। कः नाग्रः? किं तस्य आचारः? कथं नाग्रनाम्ना पुरुषः भवति? नाग्रस्य स्वरूपं तत्त्वेन श्रोतुम् इच्छामि, धर्मज्ञश्रेष्ठ; तव किमपि अज्ञातम् नास्ति। पराशरः उवाच—यो मोहात् ऋग्यजुःसामवेदविधीन् त्यजति, त्रिवर्ण्यः अपि, सः नाग्रः इति कथ्यते, पापात्मा च। त्रिवेदाः सर्ववर्णानां रक्षायै, द्विजश्रेष्ठ; तान् परित्यज्य नाग्रः भवति, नात्र संशयः। अधुना अन्यं वृत्तान्तं शृणु, यं प्राज्ञः वसिष्ठः महात्मा भीष्माय उक्तवान्। अहम् अपि तं वृत्तान्तं तस्मात् श्रुतवान्, नगरसंयोगं विषये, यथा त्वया इह पृष्टम्। कदाचित्, द्विजश्रेष्ठ, देवासुरयुद्धे, ह्रादप्रमुखैः दैत्यैः देवाः पराजिताः। देवाः क्षीरसागरस्य उत्तरतीरे तपः कुर्वन्तः विष्णुपूजां इच्छन्तः तत्र स्तोत्रं जपन्तः आसन्। अद्य भगवतः वचनानि श्रविष्यामः, यैः विष्णुर्लोकनाथः प्रीयते; तैः विष्णुः प्रसन्नो भवतु। यस्मात् सर्वभूतानि उत्पद्यन्ते, यस्मिन् सर्वे लीयन्ते—कः इह लोकः तं परमं देवं स्तोतुं समर्थः? तथापि, अविद्याकामैः बलं नष्टं अस्माकं, मोक्षकामाः वयं गुणग्रहणपर्यन्तं तव स्तोत्रं करिष्यामः।