राजन्, द्वौ सन्ध्ययोः समाहितचित्तः शिष्यः सूर्यं वह्निं च पूजयेत्, ततः गुरुमपि प्रनमेत्। यदा गुरुस्तिष्ठति तदा सः अपि तिष्ठेत्, यदा गच्छति तदा अनुगच्छेत्, यदा उपविशति तदा अधस्तात् उपविशेत्; न च गुरोः विरुद्धं किञ्चित् आचरितव्यम्। वेदं केवलं गुरुणा उपदिष्टं गुरोः सन्निधौ एकचित्तः पठेत्; गुरोः अनुमत्यैव भिक्षाम् अश्नीयात्। स्नानं अपि गुरोः पूर्वं कृत्वा पश्चात् स्नायात्; यथाकालं जलं समिधं च गुरोः समर्पयेत्। यदा वेदं सम्यगधीत्य गुरोः अनुमतिं लभते, तदा आचार्यानुशासनं पूरयित्वा गार्हस्थ्यं प्रविशेत्। विधिपूर्वकं पत्नीं प्राप्त्वा, स्वकर्मणा धनं संचित्य, यथाशक्ति सर्वाणि गार्हस्थधर्माणि आचरन्, पितृभ्यो बल्युदकादिभिः, देवताभ्यः होमैः, अतिथिभ्यः सत्कारैः, ऋषीणां भोज्यदानैः, वेदस्य स्वाध्यायेन, प्रजापतेः सन्तत्या च पूजनं कुर्यात्। भूतभ्यः बलिं दद्यात्, सर्वलोकं स्नेहेन पालयेत्; स्वकर्मफलैः एव जीवः लोकान् प्राप्नोति। ये च यतयः ब्रह्मचारिणो वा भिक्षया जीवन्ति, ते अपि अस्मिन् एव प्रतिष्ठिताः; अतः गार्हस्थ्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम्। वेदाध्ययनं तीर्थस्नानं च कृते ब्राह्मणाः भूमौ विचरन्ति, लोकदर्शनाय अपि। ये स्थिरवासं न कुर्वन्ति, नित्यनियमितं न खादन्ति, यत्र सायं स्यात् तत्र वसन्ति, तेषां सर्वेषां गार्हस्थ्यः आधारः मूलं च। अतिथीन् प्रति मधुरया वाचा सत्कुर्वीत, स्वागतम् उक्त्वा दानानि च दद्यात्; गृहम् आगतान् प्रति शय्याम् आसनं भोजनं च दद्यात्। यदि कश्चित् अतिथि आशां भङ्क्त्वा निर्गच्छति, गृहस्थः तस्य पापं गृह्णाति, पुण्यं च हरति। गृहस्थस्य तु अवमानः, दर्पः, मायाचारः, क्लेशः, हिंसा, कठिनता च न अनुमोद्या। यः तु एष धर्मः सम्यक् आचरति, सः सर्वबन्धैः विमुक्तः परमां गतिं प्राप्नोति। यदा वृद्धावस्था आगता, गृहकृत्यानि च पूरितानि, तदा भार्यां पुत्रेभ्यः समर्प्य, एकाकी वा तया सह वा वनं गच्छेत्। तत्र पत्रमूलफलभोजनः, जटिलः श्मश्रुका च, भूमौ शयानः, सर्वान् अतिथीन् सत्कुर्वन् मुनिर्भवेत्। चर्मवृक्षत्वग्दर्भादिभिः वसनं कुर्यात्, त्रिः स्नानं प्रतिदिनं उचितम्। देवपूजनं, होमः, अतिथिपूजनं, दानं च तस्य कर्तव्यम्। वन्यतैलाभ्यञ्जनं, तपश्चर्या, उष्णशीतादिसहिष्णुता च तस्य अनुशंसिता। यः वनस्थः एष धर्मः आचरति, सः पापान् अग्निवत् दहति, नित्यलोकं च प्राप्नोति। चतुर्थं आश्रमं संन्यासिनं मनीषिभिः उक्तम्; तस्य स्वरूपं शृणु। पुत्रदारबान्धवेषु अनासक्तः, अमत्सरी, चतुर्थाश्रमं प्रविशेत्। त्रिवर्गसम्बन्धिनि सर्वकर्माणि त्यक्त्वा, मित्रादिषु समः, सर्वेषु भूतेषु मैत्रीभावं च कुर्यात्। वाचा, मनसा, कायेन च सर्वभूतेषु सम्यक् आचरन्, योनिजाण्डजातादिषु कस्यचित् अपि हिंसां न कुर्यात्, सर्वासक्तिं च त्यजेत्। ग्रामे एकरात्रिं, नगरे पञ्चरात्राणि वसेत्, न च आसक्तिं द्वेषं वा कुर्वन्। जीवितनिर्वृत्त्यर्थं अनपेक्षितं भोजनं गृह्णीयात्, समये समये शीलवतां गृहेषु भिक्षां याचेत। कामक्रोधमदलोभमोहादीन् सर्वान् त्यक्त्वा, निरुपाधिः संन्यासी भवेत्। यः सर्वभूतेभ्यः अभयदानं दत्त्वा तिष्ठति, तस्य कश्चन भयकारणं न भवति। आत्मन्यग्निं स्थाप्य, तस्मिन् एव मुखे हविः जुहोति; भिक्षया प्राप्तैः द्रव्यैः यजमानः ब्राह्मणः च सः सुत्यागिनां लोकान् प्राप्नोति। यः मुक्तिपथं सम्यगाचरन् शुचिः, तृप्तः, स्थिरचित्तः, सः दीपवत् शान्तः भवति, स च ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। एवं चतुर्णाम् आश्रमाणां धर्माः वर्णानां च कर्माणि उक्तानि। अथ सगरः उवाच— हे द्विजश्रेष्ठ, एतानि श्रुत्वा, पुरुषस्य कर्तव्यानां विधिनियमकृत्यानां च श्रोतुम् इच्छामि। ब्रह्मर्षे, निष्कामकाम्यनैमित्तिककृत्यानि विस्तारतः ब्रूहि, त्वां सर्वज्ञं मन्ये। और्व उवाच— यानि त्वया पृष्टानि नित्यनैमित्तिककृत्यानि, तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि, एकचित्तेन शृणु। जातस्य पुत्रस्य सर्वाणि जातकर्मादिकानि, शुभश्राद्धं च पितरः कर्तव्यम्। द्विजातीनां तुष्ट्यर्थं पूर्वदिशं मुखीकृत्य ब्राह्मणद्वयं भोजयेत्, देवपितृभ्यः च बल्युदकादिकं यथातृप्तिं दद्यात्। दधिसर्पिषा युक्तान्नानि, पवित्रतोयेन, नन्द्यां दिशि स्थितेभ्यः देवदानं मुदितः दद्यात्। प्राजापत्येन वा यज्ञेन सर्वाणि संस्काराणि दक्षिणावर्तेन कुर्यात्, वृद्धिकालेषु अपि एवं समाचरेत्। दशमे दिने पिता पुत्रस्य नाम दद्यात्, देववर्गादिना प्रारभ्य मानुष्यपर्यन्तं, शमर्वर्मादिसंयुक्तं। ब्राह्मणस्य ‘शर्म’, क्षत्रियस्य ‘वर्म’ नाम, वैश्यशूद्रयोः रक्षासेवासूचकं नाम विधीयते।