महर्षे! इदं समग्रं ब्रह्माण्डं सप्तद्वीपैः, अधोलोकमार्गैः, सप्तलोकैश्च सर्वतः परिवेष्टितम् अस्ति। तत्र स्थूलानि सूक्ष्माणि च, अतिसूक्ष्मात् अपि सूक्ष्मतराणि, स्थूलात् अपि स्थूलतराणि च सर्वाणि भूतानि सम्पूर्णानि सन्ति। नास्ति त्र्यङ्गुलस्यापि अष्टमांशमात्रं देशं यत्र कर्मबन्धनैः बद्धानि भूतानि न स्युः। सर्वेऽपि भवन्ति, स्वजीवनान्ते, यमस्य वशं गच्छन्ति, तेन च स्वकर्मानुसारं यातनाभिः नीयन्ते। यमस्य यातनाभ्यः पतित्वा, देवादिभ्यः प्राणी विविधेषु योनिषु भ्रमन्ति—एष शास्त्रस्य निर्णयः। एवं श्रुत्वा मुनिः पप्रच्छ—ये यमवशगाः, तेषां विषये श्रोतुमिच्छामि, केन कर्मणा मनुष्यः तस्य वशं न गच्छति, तद्वद। ततः श्रीपराशरः उवाच—एष एव प्रश्नः पूर्वं महात्मना नकुलेन पृष्टः, तस्य उत्तरं भीष्मपितामहः दत्तवान्, तच्छृणु। भीष्म उवाच—कदाचिद् ब्राह्मणः कालिङ्गकः, मम मित्रं, पूर्वजन्मस्मरणशीलः, मामुपागत्य मया पृष्टः। स यथाभूतं भूतं भविष्यच्च सर्वं वर्णितवान्, यथासौ वदति, तथैव अभवत्। तं पुनः श्रद्धालुं ब्राह्मणं पृष्टवान्, तेन कदापि मया उक्तं मिथ्या न दृष्टम्। तमेव प्रश्नं यं त्वया पृष्टं, अहं तस्मै अपृच्छम्, कालिङ्गकः स मुनिवचनानि स्मृत्वा इदं रहस्यं मम न्यवेदयत्—यमस्य यमदूतैः सह संवादः यः कश्चन अभूत्, तं ते कथयामि। यमः स्वदूतं पाशधारिणं समीक्ष्य तस्य कर्णे प्रोवाच—"ये मधुसूदनशरणं गताः, तान् परिहर, अन्येषां मम ऐश्वर्यं, विष्णुभक्तानां न मम वशः।" "अहम् यमः सृष्टिकर्त्रा अमरगुरुणा नियुक्तः, लोकहिताहितकारणाय, हर्यादीनां वशे तिष्ठामि, न स्वतन्त्रः—मम निग्रहशक्तिमपि विष्णुः एव नियच्छति।" यथा सुवर्णं कङ्कणमुकुटकुण्डलादि रूपेण बहुधा विकार्यते, तथापि एकमेव भवति, एवं हरिः अपि देवपशुमनुष्यादिरूपेण बहुधा निरूप्यते, तथापि सदा एकः एव। यथा पृथिव्यापोऽणवः च अन्ते एकत्वं गच्छन्ति, एवं देवपशुमनुष्यादयः अपि गुणदोषनित्यभावेन अन्ते एकत्वं यान्ति। यः खलु भगवत्पादाम्बुजे सच्चिदानन्दस्वरूपे, अमरगणैः पूज्यमाने, भक्त्या प्रणमति, स सर्वपापबन्धनात् विमुच्यते, स घृतं यथा वह्नौ क्षिप्तं मोक्षं याति। एवं यमवचनं श्रुत्वा, पाशधारी दूतः पप्रच्छ—"कथय, भूतनाथ!" यमदूतः धर्मराजं प्रति उवाच—"यस्य या भक्तिः हरेः, तस्य तादृशं फलम्।" स्वधर्मात् न विचलति, मित्रारिपक्षे समचित्तः, न चौर्यं न हिंसा, शुद्धचित्तः—स विष्णोर्भक्तः। यः कलिकालदोषैः न मलिनः, शुद्धचित्तः, मोहवर्जितः, हृदि जनार्दनं स्थापयति—स नित्यं हरौ भक्तः। परधनं सुवर्णमपि तृणवत् पश्यति, केवलं भगवत्येव भक्तिं करोति—स उत्तमपुरुषः विष्णोर्भक्तः। यथा शुद्धस्फटिकशैलः, तथा मानवमनेषु मत्सरादिदोषाः न सन्ति; यथा वह्निजातोष्णं शशाङ्करश्मिषु न स्यात्। यः शुद्धः, अमत्सरी, शान्तः, शुद्धाचारः, सर्वभूतहितः, प्रियहितवक्ता, अहङ्कारमोहवर्जितः—तस्य हृदि वासुदेवः नित्यं वसति। तस्य हृदि नित्यं सौम्यरूपः भगवान् वसति; भूमिः अपि अप्रिया सन्, अन्तः रम्यते, यथा कोमलाङ्कुरः रम्यः। हे पार्थ, येषां मनः मलिनं, आत्मनिग्रहवर्जितं, नित्यं अहङ्कारमदमत्सरयुक्तं, तान् दूरे त्यज। यदि अनादिर्हरिः शङ्खगदाधरः हृदि वसति, कथं पापं तत्र तिष्ठेत्, यथा सूर्ये सति तमः न भवति। योऽन्यस्य वित्तं चोरयति, प्राणिनां हिंसां करोति, अनृतं सततं भाषते, दुष्टसङ्गेन मलिनचित्तः—तस्य दुःखस्य न अन्तः। योऽन्यस्य संपदं न सहते, निन्दकः, मलिनचित्तः, साधुषु दुष्टः, न यजति न ददाति—तस्य हृदि जनार्दनः न वसति। यो बन्धुषु स्त्रीपुत्रपितृदासेषु अतिप्रसक्तः, मनसा चपलो लोभयुक्तः—स न भक्तः। यः दुष्टचित्तः, अधर्मसक्तः, दुष्टसङ्गनित्यः, प्रतिदिनं पापैः आत्मानं बध्नाति—स पशुवत्, न वासुदेवभक्तः। यस्यानन्यचेतसा एष एव भावः—"सर्वं च अहं च वासुदेवः परमपावनः एकः परेश्वरः"—एवं यदा हृदि जायते, तान् समाश्रय, अन्यान् दूरे त्यज। हे कमलनयन वासुदेव विष्णो भूमिधर शाश्वत शङ्खचक्रधर! ये त्वां शरणं वदन्ति, तान् पापिष्ठान् दूरे त्यज। यस्य हृदि अक्षरात्मा वसति, स उत्तमपुरुषः, तस्य दृष्टौ तव वा मम वा मार्गः; स परैः न जय्यते। एवं तव आज्ञापालनाय सूर्यतनयः धर्मराजः इदं वचनं प्रोवाच। यत् मया श्रुतं, तत् सम्यक् उच्यते, कुरुश्रेष्ठ। एतत् पूर्वं नकुलात् द्विजात् कालिङ्गदेशजातात् महात्मनः प्रीतात्मनः श्रुतम्। यथापृष्टं तथा तवोक्तं, अन्यः कोऽपि नास्ति विष्णोः शरणं संसारसागरे। न यमदूताः, न पाशः, न दण्डः, न यमस्य अश्वः, न यमः, न तस्य सेवकाः—ये केशवाश्रितात्मनः, तेषां वशे न भवन्ति। मैत्रेय उवाच—भगवन्, कथं जगन्नाथो विष्णुः संसारतीर्तुकामैः पूज्यते, तद्विस्तरशः कथय। च गोविन्दार्चननिष्ठानां पुरुषाणां किम् फलम् इति श्रोतुमिच्छामि। श्रीपराशर उवाच—एष एव प्रश्नः पूर्वं सगरः पप्रच्छ, तस्मै और्वः यथोक्तं प्रत्यवदत्, तच छृणु।