पुराणार्थविदां प्रवीणः पुराणसंहितां प्रकरणैः, उपाख्यानैः, गीतैः, विधिप्रबन्धैश्च सम्यक् समारचयत्। तां पुराणसंहितां महर्षिः व्यासः सुताय रोमहर्षणाय प्रसिद्धाय शिष्याय स्वयमेव दत्तवान्। तस्य शिष्यत्वं समुपगताः षड् ऋषयः—सुमतिः, अग्रिवर्जः, मित्रायुश्च, शंशपायनः, अक्रितव्रणः, सावर्णिश्च। कश्यपः स्वयम् एकां संहिताम् अकरोत्, सावर्णिश्च शंशपायनश्चापि; रोमहर्षणः पुनरपि अन्यां संहितां निर्माय—एताः तिस्रः मूलसंहिताः सञ्जाता इति। एवं चतुर्विधविभागेन, हे मुनिवर, सर्वेषां पुराणानां प्रथमं ब्रह्मपुराणमिति कथ्यते। पुराणविदो ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवतं च—एतानि पुराणानि मन्यन्ते। ततः नारदीयं, सप्तमं मार्कण्डेयम्, अष्टमं आग्नेयम्, नवमं भविष्यपुराणम्। दशमं ब्रह्मवैवर्तं, एकादशं लिङ्गपुराणम्, द्वादशं वाराहम्, त्रयोदशं स्कन्दपुराणम्। चतुर्दशं वामनम्, पञ्चदशं कूर्मम्, षोडशं मत्स्यं, सप्तदशं गरुडम्, अष्टादशं ब्रह्माण्डम्—एवं महापुराणानि संख्यातानि। तथा ऋषिभिः उपपुराणानि अपि कथितानि; एतान्येव महापुराणानि, हे महर्षे। सर्गः, प्रलयः, वंशानुचरितानि, मन्वन्तराणि—एतानि सर्वाणि प्रत्येकपुराणे विविधानि वंशकृत्यानि च निरूप्यन्ते। यद् अहं तव पुराणेषु कथितवान्, हे मैत्रेय, तत् पद्मानुक्रमेण वैष्णवमित्यभिधीयते। सर्वेषु सर्गप्रलयवंशमन्वन्तरकथासु भगवतः विष्णोः कीर्तिः सर्वत्र प्रतिपाद्यते, हे महाभाग। चतुर्वेदाः, तेषां चाङ्गानि, मीमांसा, न्यायशास्त्रस्य विस्तारः, पुराणानि, धर्मशास्त्राणि—एतानि चतुर्दश विद्याः। आयुर्वेदः, धनुर्वेदः, गान्धर्वशास्त्रं च—एते त्रयः; अर्थशास्त्रं चतुर्थं, एवं अष्टादश विद्याः परिगण्यन्ते। ब्रह्मर्षयः प्रथमा विज्ञेयाः; तेषां देवर्षयः, ततः राजर्षयः, तेषां च त्रिविधाः ऋषिवंशाः। शाखाः सह उपशाखाभिः, शाखानां कर्तारः, विभागकारणानि च सम्यक् उक्तानि। प्रत्येकमन्वन्तरे शाखानां विभागः समः परिगण्यते; प्राजापत्यः, सनातनवेदः, त्रिविधः एष विभागः, हे द्विजोत्तम। एतत् सर्वं तव पृष्टं सम्यक् उक्तम्, हे मैत्रेय; किं वान्यद् वेदसम्बन्धि श्रोतुमिच्छसि? यद् यद् त्वया पृष्टं तत् सर्वं यथावत् समाख्यातम्, हे द्विजोत्तम; अहं त्वत्तः किमपि एकं श्रोतुमिच्छामि—तद् ब्रूहि। सप्तद्वीपाः, अधःपथाः, सप्तलोकाः च—एते सर्वेऽपि अस्मिन् ब्रह्माण्डे व्याप्य स्थिताः। तत्र स्थूलसूक्मसर्वभूतैः, सूक्ष्मतरैः स्थूलतरैश्च, सम्यग् आपूरितम्। नास्ति किञ्चिदपि अष्टमांशमपि यत्र कर्मबन्धनैः बद्धाः प्राणी न सन्ति, हे मुनिवर। एते सर्वे, आयुषः अन्ते, यमवशं अनुविशन्ति, हे भगवन्, स्वस्वकर्मानुसारं तिरस्क्रियन्ते। तेषां यमक्लेशात् पतितानां, देवादीनां प्राणिनां, पुनः पुनः योनिषु भ्रमणं शास्त्रसम्मतम्। यमवशगानां कर्मणां च येन न पतन्ति, तद् श्रोतुमिच्छामि, हे निष्पाप। पराशर उवाच—एष एव प्रश्नः कदाचित् महात्मना नकुलेन कृतः, तं भीष्मः पितामहः प्रत्युवाच; तद् यथावृत्तं शृणु। भीष्म उवाच—कदाचित्, हे वत्स, मम मित्रं कालिङ्गकब्राह्मणो, पूर्वजन्मस्मरणसमर्थः, मम समीपमागत्य मया पृष्टः। स यत् कृतं, यत् क्रियमाणं, यच्च भविष्यति, तद् यथावत् उक्तवान्; यथास्मिन्नेव प्रकारेण तत् सर्वं घटितम्। स ब्राह्मणः श्रद्धावानपि मया पुनः पृष्टः; यद् यद् स उक्तवान्, तत् कदापि मिथ्या न जातम्। एकदा तमेव प्रश्नं यं त्वया पृष्टं तं पृष्टवान्; स कालिङ्गकब्राह्मणः तस्य मुनिवचनं स्मृत्वा उक्तवान्। स पूर्वजन्मस्मरणसमर्थः मम परमं रहस्यं उक्तवान्—यमस्य दूतैः सह संवादः यः कदाचित् अभूत्, तं ते कथयामि। यमः स्वदूतं पाशहस्तं समीक्ष्य तस्य कर्णे एवं वदति—"ये मधुसूदनशरणं गता, तान् परिहरत; अहं तेषां न प्रभुः, अन्येषां तु प्रभुः। विष्णुभक्तेषु मम अधिकारो नास्ति।" "अहं यमः सृष्टिकर्त्रा नियुज्ये, अमरैः पूज्यमानेन, लोकानां हिताहिताय; अहं तु हरीश्वराधीनः, न स्वतन्त्रः—विष्णुरेव मम निग्रहशक्तिं नियच्छति।" "यथा सुवर्णं किरणकुण्डलमुकुटादिरूपेण भिन्नमपि एकमेव गण्यते, तथा हरिः देवतिर्यङ्नरादिरूपेण विविधवर्णितोऽपि सदा एक एव।" "यथा पृथिव्यापोऽणवः चैक्यं यान्ति अन्ते, तथा देवतिर्यङ्नरादयः अपि गुणदोषैः अन्ते एकत्वं प्राप्नुवन्ति।" "यो हि भगवत्पादपद्मं सत्यमेव प्रणमति, अमरगणैः पूज्यमानं, स सर्वपापक्लेशैः विमुक्तः, घृतं यथा वह्नौ क्षिप्तं मोक्षं गच्छति।" एवं यमस्य वचनं श्रुत्वा पाशधारी तं पृष्टवान्—"किं भगवन्, सर्वभूताधिप?" यमस्य दूतः धर्मराजं प्रति वदति—"हरिभक्तस्य गतिः तस्य भक्त्या अनुगता।" "यो स्वधर्मात् न विचलति, मित्रशत्रुषु समदृष्टिः, न चौर्यं न हिंसा, शुद्धमानसः—सो विष्णोर्भक्तो विज्ञेयः।" "यो न कलियुगेन मलिनो भवति, न मोहजडः, यस्य हृदि जनार्दनः प्रतिष्ठितः—स सदा हरिभक्तः इति विद्धि।