सूर्यस्य तं सुवर्णरथिनं किरणैः सोमवाहिभिः वहमानं, यः लोकानां चक्षुः प्रकाशकः, तं प्रणमामि। एवं स्तुतः स सूर्यः, हयस्वरूपं गृहीत्वा, याज्ञवल्क्यं प्रति उवाच—‘वृणुष्व यद् इच्छसि।’ तदा याज्ञवल्क्यः सूर्यं प्रणम्य प्राह—‘ये यजुर्वेदमन्त्राः मम आचार्येण न प्राप्ताः, तान् मे ददातु।’ तेन प्रकारेण भगवतः सूर्यस्य प्रसादात्, याज्ञवल्क्याय तान् अयातयामान् नाम यजुर्वेदमन्त्रान् दत्तवान्, ये तस्याचार्येण न ज्ञाताः। द्विजोत्तम, ये ब्राह्मणैः पठनं कृतानि यजुर्वेदमन्त्राः, तान् वाजिनः उपदिष्टवन्तः, यतः सूर्याश्वपरम्परा प्रवृत्ता। भाग्यशाली, वाजिनां पञ्चदश शाखाः प्रसिद्धाः, काण्वादयः याज्ञवल्क्यप्रणीताः ख्याताः। मैत्रेय, व्यासशिष्यः जैमिनिः सामवृक्षं क्रमशः व्यभजत्; इदानीं तन्मम शृणु। सुतः तस्य सुमन्तुः, सुकर्मा अपि तस्यैव पुत्रः; उभौ महर्षी एकैकां संहिताम् अधीयानौ। सुमन्तोः सुतः सुकर्मा सहस्रसंहिताविभागं कृत्वा, द्वौ शिष्यौ तेषां प्राप्तवन्तौ। द्विजोत्तम, हिरण्यनाभः कौशल्यो, पौष्पिञ्जिश्च, तौ शिष्यौ; ताभ्यां उत्तरगाः सामगाः पञ्चदश स्मृताः। ये ब्राह्मणाः हिरण्यनाभात् संहिताः प्राप्तवन्तः, ताः पूर्वगाः सामगाः इति विद्वांसः आहुः। लोकाक्षिः, कुतुमिः, कुसीदिः, लङ्गली च—एते पौष्पिञ्जेशिष्याः अन्यैः सह संहिताः बहुधा व्यवर्धयन्। हिरण्यनाभस्य शिष्यः प्राज्ञः विंशतिचत्वारिंशत् संहिताः स्वशिष्येभ्यः उपदिशत्। तैः अपि सामवेदः शाखाभिर्भूरिभिः व्यभज्यत। अथाथर्वणसंग्रहं वक्ष्यामि। सः शिष्यं कबन्धं उपदिशत्, स च दृढं पालयन् देवदर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान्। सुमन्तुः मुनिः तेजस्वी अथर्ववेदं शिष्येभ्यः उपदिशत्। देवदर्शस्य शिष्याः मुदगः, ब्रह्मबलिः, शौक्यायनिः, पिप्पलादः, अपरश्च महर्षिः। पथ्यस्य अपि त्रयः शिष्याः, येन संहिताः व्यभज्यन्त—जाजालिः, कुमुदः, तृतीयः शौनकः। शौनकः दृढीकृत्य एकां संहितां बभ्रवे, द्वितीयां सौन्धवायनाय दत्तवान्। सैन्धवमुञ्जिकेशौ च संस्थितां संहितां त्रिधा व्यभज्यताम्; तथैव नक्षत्रकल्पाद्याः वेदसंहिताः। चतुर्थः आङ्गिरसः, पञ्चमः शान्तिकल्पः; एते प्रमुखाः अथर्वणसंहिताकर्तारः। आख्यानोपाख्यानगीतेषु विधिप्रतिपादनेषु, पुराणार्थकुशलः पुराणसंहितां संप्रकल्पयत्। विख्यातः व्यासशिष्यः सूतः रोमहर्षणः; तस्मै व्यासः महर्षिः पुराणसंहितां दत्तवान्। सुमतिः, अग्रिवर्जः, मित्रायु, शंशपायनः, अकृतव्रणः, सावरिणिश्च—एते षट् शिष्याः अभवन्। कश्यपः संहितां संकल्पयत्; सावरिणिश्च शंशपायनश्चापि। रोमहर्षणेनापि अन्यां कृतवान्; एता मूलसंहितास्तिसृणाम्। एषां चतुर्विधेन विभागेन, ऋषे, सर्वेषां पुराणानां प्रथमं ब्रह्मपुराणं कथ्यते। पुराणज्ञैः अष्टादश पुराणानि कथ्यन्ते—ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवतं च। ततः नारदीयम्, सप्तमं मार्कण्डेयम्; अष्टमं आग्नेयम्, नवमं भविष्यपुराणम्। दशमं ब्रह्मवैवर्तं, एकादशं लिङ्गाख्यं; द्वादशं वाराहं, त्रयोदशं स्कन्दपुराणम्। चतुर्दशं वामनं, पञ्चदशं कूर्मपुराणम्; षोडशं मत्स्यं, गरुडं, ततः ब्रह्माण्डं परमं। तथैव ऋषिभिः उपपुराणानि अपि उक्तानि; एतान्यष्टादश महापुराणानि, महर्षे। सृष्टिः, प्रलयः, वंशानुक्रमः, मन्वन्तराणि—एतेषु सर्वेषु वंशचरितानि च प्रतिपाद्यन्ते। यद् अहं तव पुराणेषु कथितवान्, तत् वैष्णवाख्यं, पद्मानुक्रमेण। सृष्टिप्रलयवंशमन्वन्तरेषु सर्वत्र श्रीविष्णुः कीर्त्यते, विप्रश्रेष्ठ। चतुर्वेदाः, वेदाङ्गानि, मीमांसा, न्यायशास्त्रं, पुराणानि, धर्मशास्त्राणि—एते चतुर्दश विद्याः। आयुर्वेदः, धनुर्वेदः, गान्धर्वशास्त्रं—एते त्रयः; अर्थशास्त्रं चतुर्थं, एवं अष्टादश विद्याः। ब्रह्मर्षयः प्रथमाः विज्ञेयाः; तेषां देवर्षयः, ततः राजर्षयः, एवं तिस्रः ऋषिप्रवराः। शाखाशाखाभेदाः, शाखाकर्तारः, विभागकारणानि अपि उक्तानि। प्रत्येकमन्वन्तरे शाखाविभागाः तुल्याः; प्राजापत्यः परम्परा, सनातना वेदाः—एषा त्रिविधा व्यवस्था, द्विजोत्तम। एवं सर्वं यथापृष्टं तव मया उक्तम्, हे मैत्रेय; किं पुनः वेदसम्बन्धि श्रोतुम् इच्छसि? यत् त्वया पृष्टं तत् सर्वं यथावत् उक्तम्, द्विजोत्तम; अहम् अपि त्वत्तः एकं श्रोतुम् इच्छामि—तद् मे कथय।