मaitreya महाभाग, याज्ञवल्क्यः अपि परमशुद्ध्यभिलषी, एकाग्रचित्तः सूर्यं सम्यक् उपासितवान्, यजुर्वेदमन्त्राणां प्राप्त्यर्थं तं देवं समर्पितः। स तु सूर्यं नमस्कृत्य, “सवित्रे, धारकाय, विमोक्त्रे, शुद्धदीप्तये; ऋग्यजुस्सामस्वरूपाय त्रिवेदात्मने नमः। अग्निसोमस्वरूपाय, जगत्कारणाय, भास्कराय, सुषुम्नमहातेजस्विने नमः। कालज्ञानस्वरूपाय—कलाकाष्ठानिमेषज्ञानाय, ध्यान्याय, विष्णुरूपाय, परमाक्षरस्वरूपाय नमः। देवगणानां तीक्ष्णरश्मिभिः पोषकाय, पितृणां सोमरूपेण पोषकाय, तृप्तिस्वरूपाय नमः। हिमवार्योष्णवृष्टिसृष्टिसंहारकर्त्रे, त्रिकालस्वरूपाय सूर्याय नमः। अन्धकारनाशकाय, जगद्बोधकाय, सत्स्थानधारकाय विवस्वते नमः। यस्य उदयेन धर्मकर्मायोग्यः न भवति, न च वारि शुद्धिकारणं, तस्मै देवाय सृष्टिकर्त्रे नमः। यस्य रश्मिस्पर्शेन जगत् कर्मयोग्यं भवति, शुद्धस्वरूपाय, शुद्धिकारणाय तस्मै नमः। सवित्रे, सूर्याय, भास्कराय, विवस्वते, आदित्याय, देवश्रेष्ठाय, पुनः पुनः नमः। तस्य सुवर्णरथाय, सोमवाहकैरश्मिभिः युक्ताय, लोकचक्षुषे नमः।” एवं स्तुतः सूर्यः, अश्वरूपं धारयन्, याज्ञवल्क्यं उवाच—“यत् इच्छसि तत् वरं वृणु।” तदा याज्ञवल्क्यः सूर्यं नमस्कृत्य, “ये यजुर्वेदमन्त्राः मम गुरोः न सन्ति, तान् मे दत्तुम् इच्छामि” इत्युक्तवान्। सूर्यः तं प्रार्थनां श्रुत्वा, तस्य गुरुणा अज्ञातान् आयातयामाख्यान् यजुर्वेदमन्त्रान् तस्मै दत्तवान्। द्विजश्रेष्ठ, ये ब्राह्मणैः पठिताः यजुर्वेदमन्त्राः, तान् वाजिनः उपदिष्टवान्, येन सूर्याश्वपरम्परा प्रवृत्ता। सुभाग, वाजिनां पञ्चदश शाखाः प्रसिद्धाः; काण्वादयः, याज्ञवल्क्यप्रवर्तिताः, सुप्रसिद्धाः। मैत्रेय, व्यासशिष्यः जैमिनिः सामवेदवृक्षं क्रमशः विभागयामास; तत् मम श्रुत्वा। तस्य पुत्रौ सुमन्तुः च सुकर्मा च, तौ महर्षी, एकैकां संहितां अधीतवन्तौ। सुकर्मा, सुमन्तुपुत्रः, सहस्रसंहिताविभागं कृतवान्, द्वौ शिष्यौ तं प्राप्तवन्तौ। द्विजश्रेष्ठ, हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्पिञ्जिश्च शिष्यौ; तयोः उत्तरसामगाः पञ्चदश स्मृताः। तेषां हिरण्यनाभात् प्राप्ताः ब्राह्मणैः संहिताः पूर्वसामगाः इति विद्वद्भिः कथिताः। लोकाक्षिः, कुथुमिः, कुसीदिः, लङ्गलिः च पौष्पिञ्जिशिष्याः, अन्यैः सहिताः संहिताः बहुधा कृतवन्तः। हिरण्यनाभस्य शिष्यः, बुद्धिमान्, चतुर्विंशतिं संहिताः शिष्यान् उपदिष्टवान्। तैः अपि सामवेदः शाखाबहुलः अभवत्। अथ अथर्ववेदसंग्रहं कथयामि। सुमन्तुः शिष्यं कबन्धं उपदिष्टवान्; सः दृढतया देवदर्शाय तथा पथ्याय च उपदिष्टवान्। सुमन्तुः, ज्ञानदीप्तः, अथर्ववेदं उपदिष्टवान्; देवदर्शस्य शिष्याः मुद्गः, ब्रह्मबली, शौक्यायनिः, पिप्पलादः, अपरः च महर्षिः। ब्राह्मण, पथ्यस्य अपि त्रयः शिष्याः संहिताविभाजकाः—जाजालिः, कुमुदः, तृतीयः शौनकः। शौनकः दृढतया स्थाप्य, एकां संहितां बभ्रवाय दत्तवान्, द्वितीयां सौन्धवायनाय दत्तवान्। सैन्धवः मुञ्जिकेशः च स्थापितां संहितां त्रिधा विभागयामासुः; तथा नक्षत्रकल्पाद्याः वेदसंहिताः। चतुर्थः आङ्गिरसः, पञ्चमः शान्तिकल्पः; एते अथर्वणेषु संहिताव्यवस्थापकाः श्रेष्ठाः। पुराणार्थविशारदः, आख्यानोपाख्यानगीतशास्त्रकर्मणि, पुराणसंहितां रचयामास। व्यासस्य प्रसिद्धः शिष्यः सूतः रोमहर्षणः; तस्मै व्यासः महर्षिः पुराणसंहितां दत्तवान्। सुमतिः, अग्रिवर्जः, मित्रायु, शंशपायणः, अक्रितव्रणः, सावर्णिः—एते षट् शिष्याः अभवन्। कश्यपः संहितां रचयामास; सावर्णिः शंशपायणः च तथा। रोमहर्षणः अपरां रचयामास; एते त्रयः मूलसंहिताः। चतुर्विधविभागेन, ऋषे, सर्वेषां पुराणानां मध्ये आद्यं ब्रह्मपुराणम् इति प्रसिद्धम्। पुराणविदः अष्टादश पुराणानि वदन्ति—ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत; ततो नारदीयम्, सप्तमं मार्कण्डेयम्; अष्टमंagneya, नवमं भविष्य। दशमं ब्रह्मवैवर्तम्, एकादशं लिङ्गपुराणम्; द्वादशं वराहः, त्रयोदशं स्कन्दः। चतुर्दशं वामनः, पञ्चदशं कूर्मः; षोडशं मत्स्यः, सप्तदशं गरुडः, अष्टादशं ब्रह्माण्डम्। तथा ऋषिभिः उपपुराणानि अपि उक्तानि; अष्टादश एते महापुराणानि, महर्षे, इति प्रसिद्धम्।