स तु स महर्षिः, स्वशिष्यैः शिष्यशिष्यैश्च सह, तां संहितामधीतवान्। स एव पञ्च संहिताः निर्माय स्वशिष्येभ्यः प्रदत्तवान्। तेषां पञ्चानां शिष्याणां नामानि शृणु—मुदुगलः, गोमुखः, वात्स्यः, शालियः, पञ्चमश्च शिशिर इति, एते महर्षयः सन्ति, हे मैत्रेय। ततः शाकपूर्यनामकः मुनिः त्रिसंहिताः निर्माय दत्तवान्। तस्मात् उज्वतुर्नाम्ना महर्षिणा निरुक्तं कृतम्। क्रौञ्चः, वैतालिकः, बलाकः च—एते वेदवेदाङ्गविदः निरुक्तस्य कर्तारः सञ्जाताः। एवं, द्विजश्रेष्ठ, एतेभ्यः शाखाभ्यः पुनः उपशाखाः उत्पन्नाः। बास्कलिना त्रयस्रः अन्याः संहिताः कृताः। तस्य शिष्याः कालायनिः, गार्ग्यः, तृतीयः कथाजव इति। एवं बह्व्यः संहिताः, ताः च येन येन प्रवर्तिताः, वर्णिताः। पराशर उवाच—व्यासस्य शिष्यः प्राज्ञो वैशम्पायनः यजुर्वेदस्य सप्तविंशतिः शाखाः निर्माय। स ताः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्, ते च अनुक्रमेण स्वीकृतवन्तः। तेषु ब्राह्मरातस्य पुत्रः याज्ञवल्क्यः नाम द्विजः आसीत्। स धर्मविद्यः शिष्यः, सदैवाचार्यसेवायाम् अनुवृत्तः, स एव महर्षिः यः अद्य महामेरुसभायाम् न आगमिष्यति। तस्मात्, सप्तरात्रात् अनन्तरं, ब्रह्महत्यापापं तस्य भविष्यति; एष नियमः पूर्वं ऋषिसभया स्थापितः, हे द्विज। तदा केवलं वैशम्पायनः तं नियमं उल्लंघितवान्; स स्वस्रियाः पुत्रं शिष्यम् अङ्घ्रिणा ताडितवान्। स शिष्येभ्यः उक्तवान्—“हे शिष्याः! मम कृते यूयं सर्वे ब्रह्महत्यापापशुद्ध्यर्थं व्रतम् आचरन्तु। न प्रतिप्रश्नः कर्तव्यः।” तदा याज्ञवल्क्यः प्रोवाच—“भगवन्, किं मम एतेन द्विजसमूहेन, ये क्लिष्टाः अल्पतेजसः च? अहमेवैकः व्रतम् आहरिष्यामि।” तदा गुरुः कोपात् याज्ञवल्क्यं प्राज्ञं प्रति अब्रवीत्—“मत्तः यत् त्वया प्राप्तं तत् त्यज, ब्राह्मणेषु अवज्ञां दर्शयता त्वया। येषां त्वम् अल्पतेजसः इति ब्रूषे, तादृशस्य मम शिष्येण कार्यं नास्ति, यः मम वचनं न शृणोति।” तदा याज्ञवल्क्यः उक्तवान्—“भट्टया! यद् याचितं तत् मया प्रतिपादितम्। त्वया मत्तः सर्वं यथावद् अधीतम्, हे द्विज।” एवं उक्त्वा, याज्ञवल्क्यः रुधिरलेपितानि, स्वस्वरूपस्थानी यजुर्वेदमन्त्राणि उवाम, तानि च तस्मै दत्तवान्। ततः स मुनिः स्वेच्छया निर्गतः। तदा, हे द्विज, याज्ञवल्क्येन विसृष्टा यजुर्मन्त्राः तैत्तर्याख्या बभूवुः, ये तान् उपगृह्य तित्तिरयः सञ्जाताः। ये च गुरुप्रेरिताः ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तव्रतम् आचरन्, ते चारकाध्वर्यवः अभवन्, हे मुनिश्रेष्ठ। याज्ञवल्क्यः अपि, हे मैत्रेय, परमशुचिः सन्, एकचित्तेन सूर्यं सम्पूज्य, यजुर्वेदमन्त्रलाभकामः अभवत्। स एवमस्तुवत्—“सवित्रे, धर्त्रे, विमोक्त्रे, शुचिस्मयाय—नमः। यः ऋक्-यजुः-सामरूपः, त्रयीमयः स एव—नमः। अग्निसोमस्वरूपाय, जगदुत्पत्तिनिमित्ताय, भास्कराय, सुषुम्नमहातेजसः धारिणे—नमः। कालज्ञानस्वरूपाय, कला-काष्ठा-निमेषवेदिने, ध्यान्याय, विष्णुरूपिणे, पराक्षरात्मने—नमः। यः देवगणान् तीक्ष्णरश्मिभिः पोषयति, पितॄन् अमृतरूपेण, तस्मै तृप्तिस्वरूपाय—नमः। यः हिमवारिशोषणतापवृष्टिकर्ता, स सूर्यः त्रिकालरूपः सृष्टिकर्ता—नमः। स एव तमःप्रणुदः, जगदुत्थापकः, सत्तास्थानधारकः—तस्मै विवस्वते—नमः। यः उदितः न भवति, तदा न कश्चिद् धर्मकर्मयोग्यः, नापि आपः शुद्धिहेतुः; तस्मै सृष्टिकर्त्रे—नमः। यदा लोकोऽस्य रश्मिभिः स्पृष्टः, तदा कर्मयोग्यः भवति; तस्मै शुद्धिहेतवे, शुद्धात्मने—नमः। सवित्रे, सूर्याय, भास्कराय, विवस्वते, आदित्याय, आद्याय, देवानां श्रेष्ठाय—नमः नमः। यस्यान्धस्रवणरश्मिभिः सुवर्णरथः, यः लोकचक्षुः, तस्मै नमः।“ एवं स्तुतः, अन्यैश्च स्तवैः, सूर्यः हयस्वरूपं धारयन् उक्तवान्—“यत् इच्छसि तत् वरं वृणु।” तदा याज्ञवल्क्यः सूर्यं प्रणम्य प्राह—“ये यजुर्वेदमन्त्राः मम गुरुणा न ज्ञाताः, तान् मे ददातु।” एवं उक्तः, भगवांश्च सूर्यः, तस्मै यजुर्वेदमन्त्रान् दत्तवान्, ये आयातयामाख्याः, ये गुरुणा न ज्ञाताः। हे द्विजश्रेष्ठ, ये ब्राह्मणैः अधीताः यजुर्वेदमन्त्राः, तान् वाजिनः प्रावर्तयन्, येन सूर्याश्वपरम्परा प्रवृत्ता। हे भाग्यवन्, वाजिनां पञ्चदश शाखाः प्रसिद्धाः; कान्वादयः, याज्ञवल्क्यप्रवर्तिताः, विख्याताः। हे मैत्रेय, व्यासस्य शिष्यः जैमिनिः सामवेदतरुम् अनुक्रमेण व्यभजत्, इदं मत्तः शृणु। तस्य सुतौ सुमन्तुः, सुकर्मा च, उभौ महर्षी, एकैकां संहितामधीयेताम्। सुमन्तोः पुत्रः सुकर्मा सहस्रं संहिताविभागान् चकार; तस्य द्वौ शिष्यौ प्राज्ञौ। हे द्विजश्रेष्ठ, हिरण्यनाभः कौशल्यः, पौष्पिञ्जिश्च—एतौ शिष्यौ। ताभ्यां पञ्चदश सामगायका उत्तरदेशे स्मृताः।