महामुनिः महाबुद्धिः व्यासः इतिहासपुराणयोः अध्ययनाय सुतं रोमहर्षणं शिष्यत्वं प्राप्तवान्। तस्मिन्नेव काले एक एव यजुर्वेदः आसीत्, तं चतुर्धा विभज्य चतुर्विधं पुरोहितत्वं उत्पन्नं कृतवान्, ततः यज्ञं समारभत। यजुःमन्त्रैः अध्वर्युकार्यं, ऋग्मन्त्रैः होतृकार्यं, साममन्त्रैः उद्गातृकार्यं, अथर्वमन्त्रैः ब्राह्मणकार्यं विधाय तस्यां यज्ञकर्मणि नियोजितवान्। पश्चात् ऋग्मन्त्राणि पृथक् कृत्वा ऋग्वेदं, यजुःमन्त्राणि पृथक् कृत्वा यजुर्वेदं, साममन्त्राणि पृथक् कृत्वा सामवेदं निर्मितवान्। अथर्ववेदेन भगवान् सर्वेषां राज्ञां कर्माणि सम्पाद्य ब्राह्मणकार्यं यथायोग्यं स्थापितवान्। एवं स एकः महावेदवृक्षः तेन विभक्तः, तस्मात् चतुर्विधं वेदविभाजनं जातम्, शाखायः मूलात् इव प्रसृताः। आदौ पैलः ऋग्वेदं द्विधा विभज्य एकं संग्रहं इन्द्रप्रमतेः, अपरं बास्कलाय दत्तवान्। ततः बास्कलशाखां चतुर्धा कृत्वा बौध्यादिभ्यः शिष्येभ्यः ता वितरितवान्। बौध्यम्, अग्निमठरम्, उद्दालकम्, याज्ञवल्क्यम्, पराशरः च—एते मुनयः स्वस्वशाखां स्वीकृतवन्तः। इन्द्रप्रमति स्वस्य पुत्रं महात्मानं माण्डूकायं संहितां शिक्षितवान्। तस्य शिष्यैः तेषां च शिष्यैः सा संहिता अधीताः। सः पञ्च संहिताः रचयित्वा शिष्येभ्यः दत्तवान्; पञ्च शिष्याणां नामानि शृणु—मुदुगलः, गोमुखः, वात्स्यः, शालियः, पञ्चमः शिशिरः, एते महर्षयः। शाकपूर्यः त्रिसंहिताः रचयित्वा, उज्वतुर्निरुक्तं निर्मितवान्। क्रौञ्चः, वैतालिकः, बलाकः—एते वेदवेदाङ्गविदः निरुक्तकाराः। एवं शाखाभ्यः उपशाखाः उत्पन्नाः, बास्कलिः त्रिसंहिताः अपि रचयित्वा कालायन्यादिभ्यः शिष्येभ्यः वितरितवान्। कालायनिः, गार्ग्यः, तृतीयः कथाजवः—एते तस्य शिष्याः। एवं बहवः संहिताः तैः च तैः कृताः वर्णिताः। पराशरः उवाच—व्यासस्य शिष्यः विद्वान् वैशम्पायनः यजुर्वेदस्य सप्तविंशति शाखाः रचयित्वा शिष्येभ्यः दत्तवान्, ते च अनुशिष्येभ्यः अनुक्रमेण प्राप्तवन्तः। तेषु याज्ञवल्क्यः ब्रह्मरातस्य पुत्रः, धर्ममार्गे निपुणः, सदैव गुरोः सेवायाम् प्रवृत्तः, तु महामेरौ सभायां अद्य न आगमिष्यति। तस्य सप्तरात्रात् ब्रह्महत्यानुग्रहः भविष्यति, एष नियमः पूर्वं ऋषिसभया स्थापितः। तस्मिन्काले केवलं वैशम्पायनः तं लङ्घितवान्; सः स्वस्य भगिनीपुत्रं शिशुं पादेन ताडितवान्। सः शिष्येभ्यः उवाच—"मम कृते सर्वे ब्रह्महत्यानाशनं व्रतम् आचरितव्यं; न विचारयत।" तदा याज्ञवल्क्यः उवाच—"भगवन्, किमर्थं मम एते द्विजाः क्लिष्टाः अल्पतेजसः? अहं एकः एव व्रतम् आचरिष्यामि।" ततः गुरुः महाक्रोधेन याज्ञवल्क्यं उवाच—"मया प्राप्तं यत् त्वया, तत् त्यज; ब्राह्मणेषु अवमानं कृतवान्।" "यद्वदसि ब्राह्मणान् अल्पतेजसः, तव मया कार्यं नास्ति, यः मम आज्ञां न पालनं करोति।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"भट्टया, यद् त्वया पृष्टं, तद् मया स्पष्टीकृतम्। मया यद् ज्ञातम्, तत् त्वया पर्याप्तं अधीतम्।" एवं उक्त्वा याज्ञवल्क्यः रक्तेन लिप्तं मूलरूपेण यजुर्वेदमन्त्राणि उग्रतया उप吐्य तस्मै दत्त्वा स्वेच्छया निर्गतः। तदा याज्ञवल्क्येन मुक्ताः यजुर्वेदमन्त्राः तित्तिराः स्वीकृतवन्तः; तस्मात् तैत्तिरीयाः अभवत्। ये गुरुप्रेरिताः ब्रह्महत्यानाशनं व्रतम् आचरितवन्तः, ते चरकाध्वर्यवः अभवन्। याज्ञवल्क्यः अपि, उत्तमशौचपरायणः, मनसि एकाग्रता कृत्वा सूर्यं उपास्य यजुर्वेदमन्त्राणां प्राप्त्यर्थं तपः अकरोत्। "सवित्रे, धर्त्रे, मोक्त्रे, विशुद्धतेजसे नमः; ऋग्यजुःसामस्वरूपाय त्रिवेदात्मने नमः।" "अग्निसोमात्मने, जगत्कारणाय, भास्कराय, सुषुम्नमहातेजःधारिणे नमः।" "कालकालाकाष्ठानिमेषज्ञानरूपाय, ध्यान्याय, विष्णुस्वरूपाय, परमाक्षरात्मने नमः।" "दिव्यैः किरणैः देवसमूहान् पोषयति, पितॄन् अमृतैः तर्पयति, तस्य तृप्तिस्वरूपाय नमः।" "हिमवारितापवृष्टिसृष्टिकर्त्रे, त्रिकालरूपाय सूर्याय नमः।" "स एव तमः नाशयति, जगदुत्तीरयति, सतत्त्वधारिणे विवस्वते नमः।" "अयम् उदितः न चेत्, धर्मकर्मायोग्यता नास्ति, जलं शौचकारणं न भवति; तस्मै सृजते नमः।" "यदा जगत् तस्य किरणैः स्पृष्टं, तदा कर्मयोग्यता भवति; शुद्धात्मने, शौचहेतवे नमः।" "सवित्रे, सूर्याय, भास्कराय, विवस्वते, आदित्याय, देवश्रेष्ठाय, आदिपुरुषाय पुनः पुनः नमः।" एवं महर्षयः वेदविभागं, शाखाशाखानां निर्माणं, शिष्यपरंपरां, यजुर्वेदस्य विशेषवृत्तान्तं, याज्ञवल्क्यस्य तपः, सूर्योपासना च महात्म्येन वर्णितवन्तः।