अनन्तरं भगवतः जागरणे पुनः पूर्ववत्, अव्ययः स तु रजोगुणयुक्तः प्रत्येकं कल्पे जगत्सृष्टिं करोति। तत्र, हे द्विजश्रेष्ठ, मनवः, भूमिपालाः, इन्द्राः, देवाः, सप्तर्षयः—एते सर्वे सत्त्वांशाः सन्ति, ये जगत्स्थितिं यथावत् धारयन्ति। तस्य विष्णोः, यस्य कर्म जगतः पालनं, स चतुर्वर्ण्यस्य युगक्रमं स्थापयति; तं शृणु, हे मैत्रेय। कृतयुगे कपिलादिरूपं धारयन् सर्वभूतात्मा सर्वहिते रतः परमविद्यां ददाति। तत्रैव त्रेतायां स भगवान् सार्वभौमराज्यरूपेण त्रैलोक्यं रक्षति, दुष्टान् निगृह्य। ततः, महाबलः व्यासरूपं धारयन् एकं वेदं चतुरधा विभज्य शतानि शाखान्यपि प्रवर्धयति। द्वापरे, वेदान् वितर्य, कल्यन्ते हरेः कल्किरूपेण दुष्टानां मार्गं स्थापयति। एवं अनन्तात्मा नित्यं जगत्सर्वं रक्षति, सृजति, विनाशयति; तस्य कोऽपि नातिक्रामति। हे मुनिश्रेष्ठ, सर्वभूतानां—भूतपूर्वाणां, वर्तमानानां, भविष्यतां—महात्मनः स्थितिः इह तथा अन्यत्र अपि वर्णिता। सर्वे मन्वन्तराः तेषां चाधिपतयः ते अपि तवोक्ताः; किं अन्यद् श्रोतुम् इच्छसि? मैत्रेयः उवाच—त्वत्तः अहं जानामि यथा सर्वं विश्वं विष्णुः, विष्णौ, विष्णुतः; तस्यातिरिक्तं किञ्चिद् नास्ति। इच्छामि श्रोतुं यथा महात्मा व्यासरूपेण प्रत्येकं युगे वेदान् विभजति। प्रत्येकं युगे व्यासः कः, हे महर्षे? तेषां च शाखाविभागानां वर्णनं कुरु। श्रीपराशरः उवाच—हे मैत्रेय, वेदशाखाविभागाः अनन्ताः; तान् विस्तारतः वर्णयितुं अशक्यं, अतः संक्षेपेण शृणु। प्रत्येकं द्वापरे, हे महर्षे, विष्णुः व्यासरूपेण एकं वेदं बहुधा विभजति लोकहिताय। मनुष्याणां बलविक्रमतेजसां क्षयम् अवलोक्य, सर्वभूतहिताय वेदान् विभजति। येन येन शरीरेण स एकं वेदं पृथक् पृथक् विभजति, स तस्य रूपं मधुशत्रोः वेदव्यासः इति कथ्यते। यस्यस्य मन्वन्तरे व्यासाः सन्ति, तान् मम वचनेन शृणु, तथा शाखाविभागान् अपि। वैवस्वतमन्वन्तरे द्वापरयुगेषु ऋषिभिः वेदः अष्टाविंशति वारं विभक्तः। अष्टाविंशतिः पूर्वव्यासाः—ये द्वापरे वेदं चतुर्धा कृतवन्तः—एतेः नामानि। प्रथमद्वापरे स्वयम्भूः वेदं विभजति; द्वितीयद्वापरे प्रजापतिः वेदव्यासः। तृतीयद्वापरे उशनाः; चतुर्थे बृहस्पतिः; पञ्चमे सविता; षष्ठे मृत्युर्भगवान्। सप्तमे इन्द्रः; अष्टमे वसिष्ठः; नवमे सारस्वतः; दशमे त्रिधामा। एकादशे त्रिशिखः; ततः भरद्वाजः; त्रयोदशे आन्तरिक्षः; चतुर्दशे वर्णी। पञ्चदशे त्रैय्यरुणः; षोडशे धनञ्जयः; सप्तदशे क्रतुञ्जयः; ततः जयः। ततः व्यासः भरद्वाजस्य पुत्रः; भरद्वाजात् गौतमः; गौतमात् हर्यात्मा। हर्यात्मनो वाजश्रवा; वाजश्रवात् सोमशुष्कायनः; तस्मात् तृणबिन्दुः। ऋक्षात् भूर्भार्गवः; तस्मात् वाल्मीकिः; तस्मात् मम पिता शक्तिः; व्यासात् अहं स्वयम्, हे मुनि। मत्तः जातुकर्णः; ततः कृष्णद्वैपायनः; एवं एते अष्टाविंशतिः वेदव्यासाः प्राचीनाः ज्ञाताः। एकः वेदः तैः द्वापरादिषु चतुर्धा कृतः। भविष्यद्वापरे द्रौणिः व्यासः भविष्यति; मम पुत्रात् कृष्णद्वैपायनात् अनन्तरम्, हे मुनि। नूनं एकाक्षरं ब्रह्म ओमिति स्थितम्; तस्य महत्त्वात् विस्तारशक्त्या च ब्रह्म इति कथ्यते। नित्यः प्रणवः भूः, भुवः, स्वः इति स्थितः; तस्मै ब्रह्मणे, ऋग्यजुस्सामाथर्वस्वरूपाय, नमः। यः जगत्सृष्टिसंहारकारणं, परमं गुह्यं, महतः परं, तस्मै ब्रह्मणे नमः। अप्रमेयम् अनन्तम् अव्ययं स्थानं, यः जगत् मोहयति; यस्य स्वदीप्तिः स्वकर्म च पुरुषार्थसाधनाय। सांख्यविदां आधारः, यमिनां मार्गः; स अप्रत्यक्षः अमृतः नित्यः ब्रह्म कर्मस्रोतः। आदिप्रकृतिः आत्मस्रोतः गुहाशयः; अखण्डः शुद्धः अव्ययः नानारूपः। तस्मै परमब्रह्मणे, वासुदेवस्य सत्यमूर्तये, सततं नमः। एष ब्रह्म भगवान् त्रिधा भिन्नः तथा अखण्डः; सर्वविभागेषु अखण्डः एव, परन्तु भिन्नबुद्धिभिः भिन्नः इव दृश्यते। स ऋग्सामयजुःमयः, सर्वसारः; स ऋग्यजुस्सामात्मा, सर्वदेहिनां आत्मा।