शृणु, मुनिश्रेष्ठ! तत्र चाक्षुषाः, पवित्राः, कनिष्ठाः, भ्राजिकाः, वाचवृद्धश्च—एते देवा उच्यन्ते। सप्तर्षीणां नामानि अपि शृणु—अग्निबाहुः, शुचिः, शुक्रः, मागधः, औग्नीध्रः, युक्तः, जितश्च—एते सप्तर्षयः। तस्य मनोः पुत्राः ऊरुगम्भीरबुद्ध्यादयः, ये पृथिवीं धर्मेण पालयिष्यन्ति, यथोक्तम्। चतुर्षु युगान्तेषु वेदस्य भ्रमो भवति; तदा सप्तर्षयः स्वर्गात् पृथिवीं अवतीर्य वेदान् पुनः प्रवर्तयन्ति। युगस्य आरम्भे, हे मुनिवर, मनुः धर्मस्य प्रवर्त्ता रूपेण जायते; ये च यावन्तः देवाः यज्ञभागिनः, ते तावत् मन्वन्तरपर्यन्तं तिष्ठन्ति। मनोः पुत्राः तेषां च वंश्या यावत् स्थिताः, तावद् एते पृथिवीं रक्षन्ति। मनुः सप्तर्षयः देवाः, मनोः पुत्राः राजानः—एते सर्वे मन्वन्तरे सन्ति; तेषां मध्ये इन्द्रः प्रमुखः। एतेषां चतुर्दश मन्वन्तराणां व्यतीते, हे द्विजश्रेष्ठ, एकः कल्पः सहस्रयुगपरिमितः संज्ञायते। तस्य कल्पस्य तावती रात्रिः अपि, हे नरश्रेष्ठ; तदा ब्रह्मरूपधारी भगवान् शेषशयनः सलिलराशौ सुप्तः तिष्ठति। स भगवान् जनार्दनः, सर्वभूतनिधनः, स्वमायया स्थित्वा, त्रिलोक्याः संहारं कृत्वा, स्वयमेव अवशिष्यते। तस्य भगवानः प्रबोधे, यथापूर्वं तथा पुनः, अव्ययः सत्त्वगुणयुक्तः सृष्टिं करोति। मनवः, भूपतयः, इन्द्राः, देवाः, सप्तर्षयः—एते, द्विजश्रेष्ठ, सत्त्वांशाः सन्तः जगत् धारयन्ति। स एव विष्णुः, जगत्पालनकर्मा, चतुर्वर्ण्यस्य युगक्रमस्य च नियामकः अस्ति। कृतयुगे सः कपिलादिरूपेण, सर्वभूतात्मा, सर्वहितैषिणा, परां विद्याम् उपदिशति। त्रेतायामपि स एव भगवान् सार्वभौमचक्रवर्तिरूपेण दुष्टनिग्रहेण त्रिलोक्याः रक्षां करोति। द्वापरे बलवान् व्यासरूपेण एकमेव वेदं चतुर्धा कृत्वा शतानि शाखानां करोति। द्वापरे वेदान् विभाग्य, कल्यन्ते ह्यन्ते, हरिः कल्किरूपेण दुष्टानां मार्गं स्थापयति। एवं अनन्तात्मा सर्वदा जगत् रक्षति, सृजति, संहरति च; न किञ्चिद् अतिरिच्यते। एवं, मुनिवर, सर्वभूतानां भूतभव्यवर्तमानानां महानात्मा यथावत् निरूपितः। सर्वेषां मन्वन्तराणां तेषां च नृपतिनां वृत्तान्तः ते कथितः; किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? मैत्रेय उवाच—भगवन्, त्वत्तः श्रुतम् यथेदं सर्वं विष्णुमयं, विष्णौ स्थितम्, विष्णोः उत्पादितम्; न किञ्चिद् तस्मात् परम्। इच्छामि श्रोतुं, भगवन्, कथं स महानात्मा व्यासरूपेण सर्वेषु युगेषु वेदान् विभजति। प्रतियुगे कः कः व्यासः, भगवन्? तेषां शाखाविभागं च विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि। श्रीपराशर उवाच—मैत्रेय, वेदस्य शाखाविभागाः अनन्ताः; तान् विस्तारतः वक्तुं न शक्नोमि, तस्मात् संक्षेपेण शृणु। प्रतिद्वापरे विष्णुः व्यासरूपेण एकं वेदं बहुधा विभजति लोकहिताय। मनुष्याणां बलविक्रमतेजसां क्षयमवलोक्य, सः सर्वेषां हिताय वेदान् विभागयति। येन येन शरीरेण स एकं वेदं पृथक् पृथक् करोति, स एव मधुसूदनस्य वेदव्यासरूपः इति कथ्यते। येषु येषु मन्वन्तरेषु व्यासाः सन्ति, तान् मे शृणु, तथा च शाखाविभागं व्यासेन कृतम्। एष वैवस्वतमन्वन्तरे द्वापरयुगेषु अष्टाविंशतिः व्यासाः वेदं बारं बारं चतुर्धा कृतवन्तः। ते अष्टाविंशतिः विगता व्यासाः, येषां द्वापरे द्वापरे वेदः चतुर्धा कृतः— प्रथमद्वापरे स्वयम्भूः वेदं व्यासः; द्वितीये प्रजापतिः; तृतीये उशना; चतुर्थे बृहस्पतिः; पञ्चमे सविता; षष्ठे मृत्युः; सप्तमे इन्द्रः; अष्टमे वसिष्ठः; नवमे सारस्वतः; दशमे त्रिधामा; एकादशे त्रिशिखः; द्वादशे भरद्वाजः; त्रयोदशे आन्तरिक्षः; चतुर्दशे वर्णी; पञ्चदशे त्रय्यारुणः; षोडशे धनञ्जयः; सप्तदशे क्रतुञ्जयः; अष्टादशे जयः; ततः भरद्वाजपुत्रो व्यासः; भरद्वाजात् गौतमः; गौतमात् हर्यात्मा; हर्यात्मनः वाजश्रवा; वाजश्रवाद् सोमशुष्कायणः; सोमशुष्कायणात् तृणबिन्दुः; तृणबिन्दोः ऋक्षः; ऋक्षात् भूर्भार्गवः; भूर्भार्गवात् वाल्मीकि; वाल्मीकितः मे पिताऽपि शक्तिः; शक्तेः व्यासः अहम् एव; मत्तः जातुकर्णः; जातुकर्णात् कृष्णद्वैपायनः; एवं एते अष्टाविंशतिः प्राचीनाः वेदव्यासाः। एतेषां द्वापरादिषु युगेषु एकः वेदः चतुर्धा कृतः। एवं, मुनिवर, वेदविभागस्य, मन्वन्तरकर्तॄणां, जगत्पालनस्य च क्रमः विस्तरेण ते निवेदितः।