निदाघः एकदा वनात् कूष्माण्डदर्भसमेतः, तृषार्तकण्ठः, जनसमूहं परिहरन्, दूरस्थं तिष्ठन् दृष्टः। तं दृष्ट्वा महात्मा ऋभुः समीपमागत्य स्नेहेन अभिवाद्य उवाच—“किं त्वं द्विजश्रेष्ठ एकाकी स्थास्यसि?” इत्युक्ते, निदाघः प्रत्युवाच—“महानयं जनसमूहः, राजन्, अस्मिन् रम्ये पुरद्वारे जनसमूहं वाञ्छन् न प्रविशामि, अतः बहिः तिष्ठामि।” ऋभुः पुनरपृच्छत्—“कः अत्र राजा, के चान्ये जनाः? वद द्विजोत्तम, त्वां विज्ञातारं मन्ये।” निदाघः प्रत्याह—“यो महान् गजे स्थितः, यस्य शिरः पर्वतशिखरकल्पं दृश्यते, स राजा; अन्ये तु जनाः।” ऋभुः पुनरुवाच—“मम तु एते राजा गजश्च समं दृश्येते; त्वं तु न पृथक्कृत्य दर्शयसि। अतः, भवान् मे एषां भेदं वदतु; जानितुमिच्छामि—कः अत्र गजः, कः राजा?” निदाघः उवाच—“यो अधस्तात् स गजः, यो उपरि स राजा।” ऋभुः पुनरुवाच—“एतदहं जानामि, यथा त्वं जानासि; किं तु त्वं एवं वदसि, किमन्यद् सूच्यते?” इत्युक्ते, निदाघः शीघ्रं गजमधिरूढः सन् ऋभुमुवाच—“शृणु, यथापृष्टं त्वया, तद्व्याख्यास्यामि। “यथा अहं अधुना उपरि, त्वं अधस्तात् गजवत्, एवं त्वां बोधयितुं दृष्टान्तमिदं दर्शितं मया। यदि त्वं राजवत्, द्विजश्रेष्ठ, अहं च गजवत् तिष्ठामि, तर्हि वद—कः त्वं, कः अहम्?” एवं ब्रुवाणं निदाघं ऋभुः शीघ्रं पादौ गृहीत्वा उवाच—“त्वं भगवन् ऋभुः, अहं च निदाघः।” ऋभुः तदा तुष्टः सन् उवाच—“शिष्यस्य यथा गुरुणा चित्तं विनियुज्यते, तथा अन्यस्य न; अतः त्वां परमगुरुं प्रपन्नमिच्छामि। एवं संक्षेपतः परमसत्यस्य सारं तवोक्तं, यथाऽहं स्वयमेव श्रुतवान्।” इत्युक्त्वा ऋभुः तस्मात् निदाघात् अपक्रम्य गतः; निदाघः तु तदुपदेशं प्राप्य परं तत्त्वं समाराधयत्। तस्य मनः सर्वेषां भूतानां अभेददर्शिनं बभूव; यथा ब्रह्मणि निष्कलुषः पुरुषः परमं मोक्षं प्राप्नोति, तथा सः अपि। तस्मात् धर्मज्ञ, त्वं मित्रशत्रुषु समः सन्, सर्वेषु आत्मानं पश्य, हे नृप। यथा एकं नभः शुक्लं नीलं च विविधरूपं दृश्यते, तथैव एक आत्मा, मिथ्यादृष्ट्या नानात्वेन दृश्यते। यदेकं तत्रास्ति, तत् अव्ययं; तस्मात् अन्यन्नास्ति। अहम् सः, त्वम् सः, इदं सर्वं सः; आत्मज्ञानाभावात् जातं भेदमोहं त्यज। एवं तेन उक्तः श्रेष्ठः राजा भेदबुद्धिं त्यक्त्वा परमार्थदर्शनं प्राप, जन्मस्मरणसहितः सच्चज्ञानवांश्च सन्, तस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षं अवाप। यः कश्चित् भक्त्या एतद् धर्मराजस्य भरतस्य चरितं पठति वा शृणोति, स शुद्धचित्तः स्वमोहं त्यक्त्वा संसारमुक्त्यर्हः भवति। एवं परमगुरुणा पराशरेण, मैत्रेयस्य पृष्टेन, भूमेः सागरादीनां, सूर्यादीनां ग्रहाणां च रूपाणि, नक्षत्राणां च विवरणं विस्तरेण कथितम्। देवानां च सृष्टिः, ऋषीणां च, चतुर्वर्णोत्पत्तिः, अन्येषां च योनिषु जातानां वर्णना कृता। ध्रुवप्रह्लादयोः कथाः विस्तारतः उक्ताः, शेषाणां मन्वन्तराणां क्रमशः श्रुतुमिच्छामि। मन्वन्तराधिपतीन्, तेषां नायकान्, अनुचरांश्च, यथोक्तं त्वया, तानपि श्रोतुमिच्छामि। पराशरः उवाच—अतीतानि च आगतानि च मन्वन्तराणि, यथाक्रमं ते कथयिष्यामि। आदौ स्वायम्भुवो मनुः, ततः स्वारोचिषः, उत्तमः, तामसः, रैवतः, ततो चाक्षुषः; एते षड् मनवः अतीताः। अधुना वैवस्वतः मनुः, सूर्यपुत्रः, वर्तमानमन्वन्तरे स्थितः। कल्पादौ स्वायम्भुवमन्वन्तरः, तत्र देवाः सप्तर्षयश्च यथोचितं मया वर्णिताः। अधुना स्वारोचिषमन्वन्तरस्य अधिपतीन्, देवान्, ऋषीन्, तेषां च पुत्रान् वर्णयिष्यामि। स्वारोचिषमन्वन्तरे पारावततुषितादयः देवाः, विपश्चित् महाबलः इन्द्रः आसीत्। ऊर्ज, स्तम्भ, प्राण, वात, ऋषभ, निरय, परीवान्—एते सप्तर्षयः। चैत्र, किम्पुरुषादयः स्वारोचिषस्य पुत्राः। एवं द्वितीयं मन्वन्तरं व्याख्यातम्; अधुना तृतीयस्य शृणु। तृतीयमन्वन्तरे उत्तमः नाम मनुः, तत्र देवाधिपः सुषान्तिः आसीत्; तेषां पुत्रान् शृणु। सुधामन्, सत्य, जपा, प्रतर्दन, वशवर्तिन्—एते पञ्च द्वादशगणाः। एते सप्तर्षयः, वसिष्ठपुत्राः; अज, परशुदीप्तादयः उत्तममनोरपि पुत्राः। तामसमन्वन्तरे सुपाराः, हरयः, सत्या, सुधियः—एते सप्तविंशतिगणाः देवाः। तत्र शतयज्ञश्रीः शिविः इन्द्रः आसीत्। तस्य सप्तर्षयः—ज्योतिर्धामन्, पुथु, काट्य, चित्राग्नि, धनक, पीवर—एते अभवन्। एवं कृत्स्नं चरितं, ऋषिप्रसादेन, परस्परानुग्रहेण, निजप्रज्ञया च, परमार्थदर्शिनां जीवनमुक्तिं, मन्वन्तरवर्णनं च, मैत्रेयाय पराशरेण सम्यग् उपदिष्टम्।