ऋभुः ब्राह्मणं प्रीत्या सम्बोधयन् एवम् आह— “हे ब्राह्मण, यथा क्षुधितस्य जनस्य अन्नं भुक्त्वा तृप्तिः जायते, तथा मम न क्षुधा अभवत्, तस्मात् तृप्तिः न अभवत्; अतः किमर्थं त्वं मां पृच्छसि?” तदनन्तरं ऋभुः तस्य कारणं विवृणोति— “क्षुधा तदा उत्पद्यते यदा भूमेः तत्त्वं अग्निना उपयुज्यते; यदा शरीरस्थाः आपः क्षीयन्ते, तदा तृष्णा उत्पद्यते। हे द्विज, क्षुधा तृष्णे च शरीरे एव स्थिते, मम तु तौ न स्तः; अतः मम क्षुधा न जायते, अहं सदा तृप्तः अस्मि। हे ब्राह्मण, मनसः तृप्तिः कामानां च तृप्तिः, एते मनसो गुणौ; एतयोः विषये पृच्छ, अन्यत्र मनुष्यः न बध्यते।” ऋभुः पुनः ब्राह्मणस्य प्रश्नान् प्रतिपद्य आह— “यदा त्वं पृच्छसि—‘कुतः आगतः? क्व गच्छसि? कस्य वासः?’—एतेषां त्रयाणां उत्तरं शृणु। यः व्यक्तिः सर्वत्र व्याप्य अस्ति, आकाशवत् व्याप्तः, तस्य ‘कुतः, क्व, गच्छसि’ इति प्रश्नः अर्थहीनः। अहं न गच्छामि, न आगच्छामि, न एका स्थले स्थितः; त्वं न अन्यः, न आत्मा, न अहं अन्यः, न अहं आत्मा।” ऋभुः तस्मै ‘मम’ ‘न मम’ इत्यर्थे उत्तरं दातुं आरभते— “हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यदा जनः अन्नं भुङ्क्ते, तत् स्वादु वा अस्वादु वा? यत् स्वादु तस्य अभिलषितं, तस्य अभिलाषः क्षीणः सति, अस्वादु भवति। यद् अस्वादु तद् स्वादु भवति, स्वादु तु त्यज्यते; आरम्भे, मध्ये, अन्ते च, कः अन्नस्य आकर्षणं करोति?” ऋभुः तदनन्तरं देहस्य प्रकृतिं विवृणोति— “यथा मृद्गृहं मृद्वा लेपितं दृढं भवति, तथैव देहः भूम्यणुभिः निर्मितः। यवः, गोधूमः, मुद्गः, घृतम्, तैलम्, क्षीरम्, दधि, गुडः, फलानि च—एते सर्वे भूम्यणुभिः युक्ताः। एतद् ज्ञात्वा, स्वादु-अस्वादु भेदं विचिन्त्य, मनः समं स्थापय; समत्वं मोक्षस्य साधनम्।” एवं ऋभोः सत्यवचनं श्रुत्वा, राजा निदाघः महात्मानं प्रणम्य आह— “कृपया, मम हिताय आगमनस्य कारणं ब्रूहि; तव वचनानां श्रवणे मम मोहः निवृत्तः, हे ब्राह्मण।” ऋभुः प्रत्युत्तरं दत्तवान्— “अहं तव गुरुः ऋभुः, ज्ञानं दातुम् आगतः; परमं तत्त्वं उक्तं, तस्मात् गच्छामि। एतद् विद्धि—सर्वं जगत् एकं, न द्वैतम्; एषा परमात्मनः स्वरूपम्, वासुदेवः इति प्रसिद्धम्।” एवं उक्त्वा, निदाघः सस्नेहम् ऋभुं नमस्कृत्य, भक्त्या पूजयामास; ऋभुः च इच्छया निर्गतः। ततः सहस्रवर्षे व्यतीते, ऋभुः पुनः तस्य नगरं गत्वा, निदाघाय ज्ञानं दातुं उद्युक्तः। नगरस्य बहिः ऋभुः निदाघं ददर्श, यः विशालाय जनसमूहाय परिवृतः, नगरं प्रविशन् आसीत्। ऋभुः तं दूरस्थं, जनसमूहं वर्जयन्तं, तृष्णया पीडितं, यज्ञकुशदण्डयुक्तं वनात् आगच्छन्तं ददर्श। तं दृष्ट्वा, ऋभुः समीपं गत्वा, नमस्कृत्य, पप्रच्छ— “हे द्विज, किमर्थं त्वं एकाकी स्थिता?” निदाघः प्रत्युत्तरं दत्तवान्— “हे ब्राह्मण, अत्र महान् जनसमूहः अस्ति; तं वर्जयितुम्, नगरस्य बहिः स्थितवान् अस्मि।” ऋभुः पुनः पृच्छति— “अत्र राजा कः, अन्ये जनाः के? त्वं पण्डितः, कथय।” निदाघः प्रत्युत्तरं दत्तवान्— “यो महागजे उपविष्टः, यस्य शिरः पर्वतशिखरवत् उन्नतम्, स राजा; अन्ये जनाः इतरः।” ऋभुः तस्य उत्तरं शृण्वन् आह— “राजा गजः च, उभौ मम दृष्ट्या समौ; त्वं तु भेदं न दर्शयसि।” तस्मात्, ऋभुः पुनः पृच्छति— “हे महात्मन्, एतयोः भेदं कथय; गजः कः, राजा कः?” निदाघः प्रत्युत्तरं दत्तवान्— “यो अधः स गजः; यो उपरि स राजा।” ऋभुः आह— “एतद् अहं जानामि; किं त्वं एवं कथयसि, अन्यः अर्थः कः?” एवं उक्ते, निदाघः शीघ्रं गजोपरी आरोहितः, ऋभुं उक्तवान्— “शृणु, यथा त्वं अधः गजवत् स्थितः, अहं उपरि; एवं तव प्रश्नस्य उत्तरं प्रदर्शितम्।” ऋभुः पुनः पृच्छति— “यदि त्वं राजा इव, अहं गजवत् स्थितः, तदा त्वं कः, अहं कः?” तदनन्तरं, निदाघः शीघ्रं ऋभोः पादौ गृहीत्वा, आह— “त्वं गुरुः ऋभुः, अहं निदाघः।” ऋभुः तस्य मनः शान्तं दृष्ट्वा, आह— “शिष्यस्य मनः गुरुना यथा विनियुक्तं, अन्यस्य न तथा; तस्मात् त्वं परमगुरुं प्राप्तवान् इति मम मतिः। संक्षेपेण, परमं तत्त्वं यथा मया श्रुतम्, तथा तव उपदिष्टम्।” एवं उक्त्वा, ऋभुः गुरुर्निदाघात् निर्गतः; निदाघः तु तस्य उपदेशं श्रुत्वा, परमसत्ये भक्तः अभवत्। तस्य मनः सर्वेषु भूतेषु अभेददर्शनं प्राप्तवान्; यथा ब्रह्मनिष्ठः परमं मोक्षं गच्छति। तस्मात्, हे धर्मविद्, त्वं मित्रशत्रुषु समः भव, सर्वेषु आत्मानं पश्य, हे राजन्। यथा एकं आकाशं शुक्लं, नीलं, इत्यादि विविधानि रूपाणि धारयति, तथा एकः आत्मा, वस्तुतः एकः, भ्रान्तिदृष्ट्या अनेकेन दृश्यते। यत् अत्र अस्ति, तत् एकमेव, तद् अक्षरम्; अन्यत् न अस्ति। अहं तत्, त्वं तत्, सर्वम् तत्; आत्मभेदजन्यं मोहम् त्यज।