वैश्वदेवकर्मणः समाप्तौ, यदा निदाघः दृश्यमानः तिष्ठति स्म, तदा ऋभुः तत्रैव स्थित्वा तम् अपश्यत्। निदाघः तं समागतम् आदरात् प्राप्य, पाद्यं समर्प्य, स्वगृहं प्रावेशयत्। तस्य पादहस्तयोः प्रक्षालनं कृत्वा, सुखोपवेशनं विधाय, स द्विजश्रेष्ठः निदाघः सादरं प्रोवाच—"भोजनं कुरुष्व।" ऋभुः उवाच—"ब्राह्मणश्रेष्ठ, किं भोजनं तव गृहे भोक्तव्यं? सर्वं मम न सदा रोचते।" निदाघः उवाच—"मम गृहे पक्वान्नं, यवाः, पिष्टकानि, अन्यानि च यानि, तानि यथेष्टं भुङ्क्ष्व।" ऋभुः पुनरुवाच—"एतानि सर्वाणि तु तण्डुलमयम्; किंचित् विशिष्टं भोजनं यथा सूक्तिका, क्षीरान्नं, सर्पिष्मन्तं, दधिसर्पिर्युतं वा ददातु।" ततो निदाघः स्वभार्यां प्रति—"यत् यत् उत्तमं भोजनद्रव्यं गृहे अस्ति, तत् अतिथये सम्यग् पाच्यताम्," इति आज्ञापयत्। सापि ब्राह्मणवचनात् आदरात् तस्मै ब्राह्मणाय विशिष्टं भोजनं सम्यक् समारभत। ऋषिः स महात्मा यथेष्टं तदन्नं भुक्त्वा, निदाघः विनयेन स्थित्वा तम् अपृच्छत्—"किं परितोषः प्राप्तः? किम् आत्मा तृप्तः? भोजनात् तव मनः प्रहृष्टम्?" पुनः पप्रच्छ—"कुत्र तव वासः? क्व गन्तासि? कुतः आगतः?" ऋभुः उवाच—"यो हि क्षुधितः, तस्य भोजनात् तृप्तिः जायते; अहं तु न क्षुधितः, तस्मात् न तृप्तिः—किं मां पृच्छसि?" "क्षुधिः भूमेः अग्निना उपयुज्यमाना जायते; शरीरस्थस्य आपां क्षयात् तृष्णा भवति।" "द्विज, क्षुधा तृष्णे शरीरधर्मौ, मम न स्तः; तस्मात् मम न क्षुधोदयः, सदा तृप्तः अस्मि।" "मनःसम्प्रत्ययः, कामसन्तोषश्च, मनसः धर्मौ; तयोः पृच्छ, अन्येन न बध्यते जनः।" "यत् त्वं पृच्छसि—कुत्र वासः? क्व गन्तव्यं? कुतः आगतः?—तत् शृणु।" "व्याप्याखिलं यथा आकाशं, तथा पुरुषः सर्वगतः; तस्मात् कुतः, क्व, कुतश्च इति प्रश्नः अर्थरहितः।" "नाहं गन्ता, न आगन्ता, न एकदेशस्थितः; न त्वं अन्यः, न त्वमेव, नाहं अन्यः, नाहमेव।" "यत् त्वया मम-अमम इति पृष्टम्, तस्य उत्तरं शृणु।" "यदा भोज्यं स्वादु-अस्वादु वा, तदा कः भेदः? यत् स्वादु, तद् इच्छायाम् अभावे अस्वादु भवति।" "अस्वादु स्वादुतां यान्ति, स्वादु च वर्ज्यते; आदौ मध्ये अन्ते च, कः भोजनस्य कारणम्?" "यथा मृद्घटः मृद्विलेपनात् दृढः भवति, एवं शरीरम् अपि पार्थिवाणवः निर्मितम्।" "यवाः, गोधूमाः, मुद्गाः, घृतम्, तैलं, क्षीरम्, दधि, गुडः, फलानि—सर्वं मृदणवः एव।" "एवं ज्ञात्वा स्वाद्वस्वादुयोः भेदं विचिन्त्य, मनः समत्वे स्थापय; समत्वम् एव मोक्षस्य साधनम्।" इति परमार्थयुक्तं वचनं श्रुत्वा, राजन्, निदाघः महात्मानं प्रणम्य उवाच—"भगवन्, कृपया ब्रूहि, किमर्थं आगतः? तव वाक्यैः मम मोहः नष्टः।" ऋभुः उवाच—"अहं ऋभुः तव गुरु, ज्ञानदाने आगतः; परं तत्त्वं उक्तं, व्रजामि।" "सर्वं जगत् एकं, अविभक्तम्; तत् वासुदेवाख्यं परात्मस्वरूपम्।" इति उक्त्वा, निदाघः सस्नेहम् अतीव प्रणम्य, भक्त्या ऋभुम् अर्चयामास; ऋभुः स्वेच्छया तत्रतस्तु प्रस्थितः। अथ सहस्रवर्षे व्यतीते, ऋभुः पुनः तां पुरीं ज्ञानदाने निदाघमुपगम्य, नगरस्य बहिः स्थित्वा अपश्यत्। तत्र निदाघः महतीं पौरजनसमूहं परिवृत्य, राजपुर्यां प्रविशन् दृष्टः; स च दूरस्थः, जनसमूहं परिहृत्य, तृषार्तः, कुसशमीदण्डहस्तः, अरण्यात् आगतः। ऋभुः समीपं गत्वा प्राह—"किं त्वं एकाकी तिष्ठसि, द्विज?" निदाघः उवाच—"महान् जनसमूहः अत्र, तं परिहार्य, अहं नगरद्वारे तिष्ठामि।" ऋभुः पृच्छति—"कः राजा, के चान्ये जनाः? ब्रूहि, त्वं हि विज्ञः।" निदाघः उवाच—"यो गजे महान् आसीनः, यस्य शीर्षं पर्वतशिखरवत्, स राजा; अन्ये जनाः।" ऋभुः पुनरुवाच—"राजा गजश्च उभौ मम समदृश्ये, त्वं तेषां भेदं न पश्यसि।" "तस्मात्, विद्वन्, भेदं ब्रूहि—कः गजः, कः वा राजा?" निदाघः उवाच—"अधो गजः, उपरि राजा।" ऋभुः उवाच—"एतत् अहम् अपि जानामि, यथा त्वम्; किमर्थं त्वं एवं वदसि, किं वा अन्यद् सूच्यते?" एवं पृष्टे, निदाघः शीघ्रं गजमारुह्य, ऋभुम् उवाच—"शृणु, यद् त्वया पृष्टं, तत् सम्प्रदर्शयामि।