नृपतेः प्रश्नान् पराशरः महर्षिः श्रद्धया शृण्वन् तं यथाक्रमं उत्तरं दत्तवान्। यथा काचित् मृत्तिका कारणरूपेण यत्नेन यद् वस्तु निर्मीयते, तत् मृद्भावम् इति ख्यातम्, कारणस्य अनुगुण्येन तस्य स्वरूपं दृश्यते। एवं च, यज्ञकाष्ठ-घृत-कुशादिभिः विनिर्मितं कर्म, तानि क्षराणि कारणानि यथा, तदपि क्षरमेव भवति। बुद्धिमन्तः तु अक्षरं परमं तत्त्वं स्वीकरोति; यः क्षरः, तु क्षरात् उत्पादितः, स न हि परमं तत्त्वं। त्वं तु फलं ददाति कर्म परमं तत्त्वमिति मन्यसे, मोक्षसाधनत्वात्; किन्तु परमं तत्त्वं साधनं न भवति। आत्मनः ध्यानं, नृपते, परमं तत्त्वं साधनं इति कथ्यते; परन्तु ये भेदं कुर्वन्ति, तेषां परमं तत्त्वं न विभज्यते। परमात्मा-जीवात्मनोः ऐक्यं परमं तत्त्वमिति मन्यते; अन्यद् पदार्थं तु मिथ्या, तस्य तत्त्वस्वरूपं न प्राप्नोति। अतः, नृपते, एतानि सर्वाणि उत्तमानि निसंदेहं; किंतु संक्षेपेण श्रुणु मे परमं तत्त्वं कथयामि। एकः आत्मा सर्वव्यापी, समः, शुद्धः, निर्गुणः, प्रकृतेः परः, जन्म-वृद्धि-रहितः, अव्ययः च। स परमज्ञानमयः, येन विविधानि नामानि विभागाश्च ज्ञैः कथ्यन्ते; स योगयुक्तः न, न च कस्यचित् संयोगः, न च भविष्यति, नृपते। स्वदेह-परदेहयोः स्थितः अपि, यः चैतन्यं एकरसं, स एव परमं तत्त्वम्; द्वैतदर्शिनां तु न तद्। यथा वंशे विविधाः स्वराः छिद्राणां कारणात् उत्पद्यन्ते, वायु तु सर्वत्र समं व्याप्यते—एवं परमात्मा सर्वत्र व्याप्यः। यथा एकस्य तत्त्वस्य भेदाः कर्म-जाति-आवरणात् प्रकटन्ते, देवादिभेदः उपशम्यते चेत्, स एव तत्त्वं निर्वरणं स्थितम्। इत्येवम् उक्त्वा, पराशरः महर्षिः पुनः चिन्तयन्, नृपं गभीरध्यानस्थं दृष्ट्वा, पूर्वोक्तं कथां प्रवक्तुम् आरभत। शृणु, नृपश्रेष्ठ, यद् पूर्वं यदुवंशसम्भूतः ऋभुः महात्मानं निदाघं प्रबोधयामास। ब्रह्मणः पुत्रः, परमेश्वरः ऋभुः नाम, नृपते, तत्त्वज्ञानसम्पन्नः स्वभावतः। पूर्वे काले, पुलस्त्यपुत्रः निदाघः तस्य शिष्यः अभवत्; ऋभुः तु परमसन्तोषेण तं सर्वज्ञानं अवशेषं विना प्रददौ। तथापि, ज्ञानप्राप्तः निदाघः तत्त्वं न अवगच्छत्; तस्मात् ऋभुः नृपते, निदाघं चिन्तयामास। देविका नदीतीरे वीरनगरं नाम नगरी स्थितम्, समृद्धा रम्या च, पुलस्त्येन स्थापिता। तस्यां नगरीं, वनान्ते रम्ये, योगविद् निदाघः, ऋभोः शिष्यः, कदाचित् निवसति, नृपश्रेष्ठ। सहस्रं दिव्यवर्षाणि तत्र गत्वा, ऋभुः तं शिष्यं निदाघं द्रष्टुं आगच्छत्। वैश्वदेवकर्मान्ते, निदाघः दृष्टिगोचरे स्थितः, ऋभुः तत्र स्थितः; निदाघः तं सत्कारं कृत्वा, पाद्यं दत्त्वा, स्वगृहं निनयत्। पादहस्तयोः प्रक्षालनं कृत्वा, सुस्थितं कृत्वा, द्विजश्रेष्ठः निदाघः सादरं उवाच—"भोजनं कुरु।" ऋभुः तु उवाच—"ब्राह्मणश्रेष्ठ, गृहस्थे किं भोजनं उपयुज्यते? सर्वं भोजनं न मम प्रियं।" निदाघः प्रत्युवाच—"पक्वान्नं, यवः, पिष्टकं, अन्यानि च, ब्राह्मणश्रेष्ठ, यद् इच्छसि, तद् खाद।" ऋभुः पुनः—"एतानि सर्वाणि तण्डुलमूलानि; उत्तमं भोजनं देहि—सूजी, क्षीरान्नं, अन्यानि च, दधि-सर्करायुक्तं च।" निदाघः स्वपत्नीं उवाच—"यद् उत्तमं भोजनद्रव्यं गृहस्थे, अतिथये तद् रन्धय।" ब्राह्मणः उवाच—"एवं पतिसंयुक्ता सा स्त्री उत्तमं भोजनं ब्राह्मणाय रन्धयामास।" ऋभुः महर्षिः यथेष्टं उत्तमं भोजनं भुक्त्वा, निदाघः विनयेन तं उवाच, नृपते। निदाघः उवाच—"परमं तृप्तिः ते प्राप्ता? सन्तोषः जातः? भोजनात् चित्तं तव सन्तुष्टं?" "क्व तव निवासः, ब्राह्मण? क्व गन्तुम् इच्छसि? क्व आगतः?" ऋभुः प्रत्युवाच—"भोजनात् तृप्तिः जायते, यः क्षुधार्तः; अहं तु क्षुधां न अनुभूतवान्, तृप्तिं न अनुभवम्—किमर्थं त्वं पृच्छसि?" "क्षुधा भूमेः अग्निना उपयुज्यते, तृषा तु शरीरजलस्य क्षयात् जायते। क्षुधा तृषा च शरीरे स्थिते, द्विज, मम न; अतः मम क्षुधा न जायते, नित्यं तृप्तः अस्मि।" "चित्तसन्तोषः, कामसन्तोषः, द्वे मनसः गुणे; तद् पृच्छ, अन्येन न बध्यते जनः।" "यदा त्वं पृच्छसि—'क्व निवासः, क्व गन्ता, क्व आगतः?'—एषां त्रयाणां उत्तरं शृणु।" "व्यापकः जनः सर्वत्र आकाशवत् व्याप्यते; तत्र 'क्व', 'कुत', 'क्व गन्ता?' इत्येतानि प्रश्नानि न वस्तुतः युक्तानि।" "न अहं गन्ता, न आगन्ता, न स्थायी; न त्वं अन्यः, न त्वं स्वः, न अहं अन्यः, न अहं स्वः।" "त्वं 'मम', 'न मम' इति पृच्छसि; ब्राह्मणश्रेष्ठ, इदानीं यत् वक्ष्यामि, तद् शृणु।" "यदा जनः खादति, तद् भोजनं स्वादु वा अस्वादु वा? यत् स्वादु, तद् अस्वादु जायते यदा तस्य इच्छा न अस्ति।" "अस्वादु च स्वादु भवति, स्वादु च जनाः त्यजन्ति; आदौ, मध्ये, अन्ते च, कः तस्मिन् स्वादे कारणं?