तदा ब्राह्मणः राजानं समुपविश्य पुनः प्रवोचत्—यथा छत्रस्य यन्त्रांशान् पृथक् पृथग् विचिन्तय, तदा छत्रस्य कुतः स्थितिः? एवं त्वं मयि च विचारणीयम्। पुरुषः, स्त्री, गोजातः, अश्वः, गजः, पक्षी, वृक्ष इति लोके देहेषु नामानि विज्ञानकर्महेतुभिः कल्पितानि। न हि पुरुषः देवः, न च सः मनुष्यः, न पशुः, नापि स्थावरः; एतेषां देहभेदानां कर्मफलमात्रत्वात्, हे राजन्। यद् इह लोके 'राजा' इति श्रूयते, अथवा राजसंबन्धि किंचिद् वस्तु, तत् सर्वं नास्तिकं, चिन्तारूपमेव। यद् तु दीर्घकालात् अन्यं नाम न प्राप्नोति, न च विकारादिना उत्पाद्यते, तदस्तु, हे राजन्; किं तेन तव? त्वं सर्वजनाधिपः, पितुः पुत्रः, शत्रोः शत्रुः, भार्यायाः पतिः, पुत्रस्य पिता—किं त्वां वदामि, हे राजन्? किं त्वं शिरः? किं वा ग्रीवा, उदरं, पादादयः? किं वा एतेषु सर्वेषु तव किमपि अस्ति? त्वं हि एतेषु सर्वेषु पृथक् स्थितः, हे राजन्! अयं त्वं कः इति विचारे कुशलो भव। एवं सत्यम् अवगम्य, कथं 'अहं एषः' इति वदामि, हे राजन्, वाचकं साधनं विना? इत्येवं श्रुत्वा परमार्थयुक्तं ब्राह्मणस्य वचनं, राजा सस्नेहम् प्रणम्य तमृषिं उवाच। राजा उवाच—भगवन्, यदुक्तं भवता परमार्थपूर्णं वचनं, तच्छ्रुत्वा मे मनः प्रवृत्तिरिव जायते। यदेतत् सर्वभूतेषु विवेचनं ज्ञानं च त्वया प्रदर्शितम्, तत् प्रकृतेः परमं तत्त्वम्। नाहं वहामि पालकीम्, न च सा मय्युपविष्टा; देहः मम पृथक्, येन पालकी ध्रियते। प्राणिनां प्रवृत्तिः गुणप्रवृत्तिकर्महेतुकैः जायते; गुणैः एव क्रियते सर्वं, मम तत्र किं? इत्युक्तं भवता। एवं परमार्थज्ञानं श्रुत्वा, मम मनः परमं वस्तु अन्विष्य विक्षिप्तम्। पूर्वं हि अहं महर्षिं कपिलं पृच्छितुम् उद्यतः आसम्; किं परमं श्रेयः इति ब्रूहि, हे मुनि। एतेन तव वचसा पुनः मे मनः परमार्थे प्रवृत्तम्। स एव कपिलः मुनिः, हे द्विज, भगवान् विष्णोः अंशः, संसारमोहकारणं पृथिव्यां जातः। स एव भगवान् अस्माकं हिताय अत्र आगतः इति श्रूयते। तस्मात् अहं प्रणतः, त्वं मे परमं श्रेयः प्रदेहि, हे मुनिवर्य; ज्ञानराशेः त्वं सागरः। ततो ब्राह्मणः उवाच—राजन्, किं त्वं परमं श्रेयः पृच्छसि, उत परमार्थं? अन्यानि अपि श्रेयांसि सन्ति, ये परमार्थं न स्पृशन्ति। देवपूजया धनार्थं, पुत्रार्थं, राज्यकामनया यजन्ति जनाः; तद् एव तेषां श्रेयः। यज्ञरूपा क्रिया श्रेयः, तस्या फलप्राप्तिलक्षणं फलम्; मुख्यं श्रेयः फले, अपि चेत् तद् नाभिप्रेतम्। आत्मा सदा ध्यान्यः, योगयुक्तैः, तथा परः; तस्य योगः परमं श्रेयः, यः परमात्मश्रेयः। इह हि बहूनि श्रेयांसि दृश्यन्ते, परन्तु न तानि परमार्थतत्त्वम्; तद् शृणु। यदि धर्मार्थे वित्तं त्यज्यते, तदपि न परमार्थः; यदि उपयुज्यते, तर्हि तद् केवलं कामसाधनम्। यदि पुत्रः परमार्थः स्यात्, तर्हि सः अन्यस्यापि स्यात्; पितरं पुत्रस्य, पुत्रं पितुः परमार्थं मन्यन्ते। एवं चराचरे लोके न कश्चित् परमार्थः; यः परमार्थः इति कथ्यते, सः कारणजन्यः सदा। यदि राज्यादिप्राप्तिः परमार्थः स्यात्, तर्हि सा अपि परमार्थः स्यात्, न च स्यात्। त्वं यज्ञकर्म, ऋग्यजुःसामैः कृतं, परमार्थं मन्यसे; तत्रापि सत्यम् शृणु। यत् किञ्चिद् मृदादिकं कारणं कृत्वा क्रियते, तद् मृन्मयं ज्ञायते; कारणानुसारात्। एवं यद् यज्ञकर्म, दर्भाज्यकुशादिभिः विनिर्मितं, तद् नश्यति। अजरं तु परमार्थः, न तु क्षरं; क्षरजन्यं न परमार्थः। यत् कर्म फलगम्यं, तद् परमार्थः मन्यसे, मुक्त्युपायत्वात्; परमार्थः तु नोपायः। आत्मनः ध्यानं परमार्थोपायः, परन्तु भेददृष्टीनां न परमार्थः विभज्यते। परमात्मात्मसंयोगः परमार्थः, अन्यत् तु मिथ्या, कारणत्वाभावात्। एवं हि, राजन्, एतानि सर्वाणि उत्तमानि; परन्तु संक्षेपेण परमार्थं शृणु। एकः आत्मा सर्वगतः, समः, शुद्धः, निर्गुणः, प्रकृतेः परः, अजः, अव्ययः, सर्वव्यापी। सः पराज्ञानमयः, बहूनि नामरूपाणि विज्ञैः कथ्यते; न योगयुक्तः, न च सः किन्चित् संयोगं प्राप्तः कदापि। स्वदेहेषु परदेहेषु च स्थितः सः चैतन्यात्मकः एकरूपः परमार्थः; द्वैतदृष्टये तु न सः।