विष्णुपुराणम्

तदा भगवत्पराशरः राज्ञः समक्षं परमसत्ययुक्तं तत्त्वोपदेशं प्रवृत्तवान्। स मूढताम् आवेदयन् एवं ब्रवीति—“स्वात्मनि ‘अहं शब्दः’ इति वदनं दोषयुक्तम्; तथा च आत्मनि अनात्मनि वा, अथवा शब्दे एव, आत्मज्ञानं मोहस्य लक्षणम्। जिह्वा ‘अहं’ इति वदति, राजन्, तथैव दन्ताः, ओष्ठौ, तालु च; किन्तु एतेषां कश्चन ‘अहं’ नास्ति, सर्वे हि केवलं वाक्प्रवृत्तेः हेतवः। कस्य हेतोः वाक् स्वयमेव ‘अहं’ इति वदति? तथापि वाक् आत्मा न भवति; अतः एवं वक्तुम् उचितं नास्ति। शरीरं शिरःपाण्यादिभिः पृथक् अवयवसमूहः, राजन्, तस्मात् कस्यचित् अवयवस्य ‘अहं’ इति नाम्ना संबोधनं कथं युज्यते? यदि मत्संयुक्तात् अन्यः कश्चित् आत्मा अस्ति, राजन्, तर्हि ‘अहं अयम्, सः अन्यः’ इति वक्तुं युक्तम्। यदा एक एव आत्मा सर्वेषु देहेषु स्थितः, तदा ‘त्वं कः? अहं कः?’ इति वाक्यानि अर्थरहितानि भवन्ति। त्वं राजा, एषा यानः, एते वाहकाः, अयं पन्थाः—इदं जगत् तव, राजन्; किन्तु एतत्सर्वं तत्त्वतः नास्ति। यानं तु वृक्षोत्पन्नकाष्ठसमूहः, राजन्; किमेतत् वृक्षः वा काष्ठं वा इति कथ्यते? न कश्चन ‘महाराजः वृक्षे उपविष्टः’ इति वदति, न वा ‘त्वं काष्ठे स्थितः’ इति; यदा त्वं याने स्थितः। यानं तु काष्ठस्य संयोजनं, निर्मितं च; राजन्, एतद् विचिन्त्य, भगवन्, यानं तव सह अस्ति। एवं छत्रस्य छत्रिकाणां च पृथक् विचिन्तनं कुर्वन्, छत्रं कुत्र गतं? एषा युक्तिः त्वयि मयि च अपि प्रवर्तते। नरः, नारी, गौजः, अश्वः, गजः, पक्षी, वृक्षः—इत्यादीनि नामानि लोके देहेषु, ज्ञानकर्महेतुतः, प्रयुज्यन्ते। पुरुषः न देवः, न नरः, न पशुः, न वनस्पतिः; एते देहभेदाः, राजन्, केवलं कर्मफलानि। यद् लोके ‘राजा’ इति, अथवा राजपुरुषादिस्वरूपं, अथवा अन्यत् किमपि, राजन्, तत्तत्त्वतः नास्ति, केवलं चिन्तारूपम्। यत् तु दीर्घकालानन्तरम् अपि अन्यं नाम न लभते, न च विकारादिना जायते—तदस्तु, राजन्; किं तेन तव? त्वं सर्वजनानां राजा, पितुः पुत्रः, शत्रोः शत्रुः, भार्यायाः पतिः, पुत्रस्य पिता—किं त्वां, राजन्, अहं ब्रुवाणि? किं त्वं शिरः? किं ग्रीवा? किं उदरं? किं पादादयः? किमेतत् सर्वं तव, राजन्? त्वं एतेभ्यः सर्वेभ्यः पृथगवस्थितः, राजन्! अस्मिन्विषये कुशलः भव—‘कोऽहं’ इति विचारय। यदा एवं तत्त्वं निश्चितं, तदा ‘अहं अयम्’ इति वदितुं कथं शक्यते, राजन्, वाक्प्रवृत्तिहेतोः उत्पत्तेः विना? एवं तु पराशरस्य तत्त्वयुक्तवचनानि श्रुत्वा, राजा सस्मितं प्रणम्य, मुनिं प्राह—“भगवन्, यानि त्वया परमसत्ययुक्तानि वाक्यानि उक्तानि, तानि श्रुत्वा मम चित्तवृत्तयः विक्षिप्ताः इव सन्ति। एषा सर्वभूतविषया विवेकविद्या या त्वया प्रकाशिता, सा प्रकृत्याः परं तत्त्वम्। नाहं यानं वाहयामि, न च यानं मयि स्थितम्; शरीरं मम पृथक्, येन यानं वह्यते। प्राणिनां प्रवृत्तिः गुणप्रवृत्तिकर्महेतोः जायते; गुणाः एव कुर्वन्ति, मया किम्, यथा त्वया उक्तम्। यदा एषा परमार्थविद्या मम श्रोत्रे प्रविष्टा, तदा मम मनः परमार्थलाभाय विक्षिप्तमिव जातम्। पूर्वं, भगवन्, अहं महर्षिं कपिलं पृष्टुम् उद्यतः आसम्; ततः, भगवन्, किमिह श्रेयः इति वद। तव वचनैः पुनः मम मनः परमार्थगमनाय प्रवृत्तम्। स एव कपिलो मुनिः, द्विजश्रेष्ठ, भगवान् विष्णोः अंशः, यो जगन्मोहहेतुः, पृथिव्यां अवतीर्णः। स एव भगवान् अस्माकं हितायात्रागतः, यथा श्रुतम्। अतः, मयि प्रणते, भगवन्, परं श्रेयः प्रयच्छ; त्वं ज्ञानसिन्धुः सर्वतरङ्गज्ञानमयः। ब्राह्मणः उवाच—“राजन्, त्वं किं परं श्रेयः पृच्छसि, उत परमार्थं? यानि श्रेयांसि परमार्थं विना, तानि अपि सन्ति, राजन्। देवपूजनात् धनलाभः, पुत्रलाभः, राज्यलाभः च इच्छ्यते; एषः तस्य श्रेयः, राजन्। यज्ञरूपं कर्म श्रेयः; तस्य फलं प्राप्यलक्षणम्; मुख्यं श्रेयः फले, अपि यदि तद् अप्रयोजनम्। आत्मा सदा ध्यान्यः, राजन्, योगयुक्तैः, तथा परमात्मा; तस्य सायुज्यं परमं श्रेयः, यः परमात्मश्रेयः। अत्र यानि श्रेष्ठानि वस्तूनि दृश्यन्ते, तानि तत्त्वतः न परमार्थः; तस्मात् तद्विषये मम वचनं शृणु। यदि धर्मार्थं धनं त्यज्यते, तदपि परमार्थः न; यदि तद् उपयुज्यते, तर्हि तद् केवलं कामस्य साधनम्। यदि पुत्रः परमार्थः स्यात्, नरश्रेष्ठ, तर्हि सः अन्यस्य; पिता तु पुत्रस्य परमार्थः, पुत्रः च पितुः। एवं चराचरे लोके परमार्थः न विद्यते; यः परमार्थः इति कथ्यते, सः सदा कारणैः उत्पाद्यते। यदि राज्यादिलाभः अत्र परमार्थः इति कथ्यते, तर्हि तानि परमार्थानि भवन्ति, तथापि न भवन्ति। ऋग्यजुःसामैः कृतः यज्ञकर्म त्वया परमार्थः इति मन्यते; तत्र अपि यथार्थं मम वचनं शृणु।