महर्षिः परमविद्वान् तं राजानमुवाच—“एष यानः पदार्थमयः, तथा च जीवसमूहः; यत् किंचिदिदं मम वा तव वा, केवलस्वाम्यबुद्ध्या धार्यते।” इत्युक्त्वा स तत्त्वदर्शी पुनरपि यानं वहित्वा यथापूर्वं यायात्। तदा स राजा शीघ्रं भूमौ अवतीर्य तस्य महात्मनः पादौ गृहीत्वा प्रणम्य प्राह—“भोः, भोः! यानं मुञ्चस्व, मयि कृपां कुरु, द्विजश्रेष्ठ! कोऽसि त्वं, कस्य रूपेऽत्र स्थितः?” पुनः स राजा प्राञ्जलिः पप्रच्छ—“कः त्वं, किं कारणं, किमर्थं चागतः? सर्वमेतदाख्यातुं त्वत्तः श्रुतुमिच्छामि, महामते।” ततः स तत्त्ववित् प्राह—“शृणु राजन्! अहं कः इति वक्तुं न शक्यते; सर्वत्रापि गमनं भोगार्थमेव क्रियते। सुखदुःखे शरीरादिभिः अनुभवः, धर्माधर्मयोः कारणेन जीवो देहादीन् प्राप्य तेषां भोगाय प्रवर्तते। सर्वेषां प्राणिनां धर्माधर्मौ सर्वस्य कारणम्, तस्मात् कारणं किं पृच्छसि? न संशयः, धर्माधर्मौ सर्वकर्मणां कारणम्; भोगाय देहः लभ्यते, ततो त्यज्यते च। यद् त्वया पृष्टं—‘कः अहम्?’—एष आत्मनि न वक्तुं शक्यते, नापि श्रोतुम्; तथापि मे ज्ञातुमिच्छा जायते। यदि कश्चिदस्ति, तर्हि ‘अहमेव सः’ इति वक्तुं न दोषः; आत्मन्यहमिति शब्दस्य दोषो नास्ति, द्विजोत्तम! ‘अहं शब्दः आत्मनि’ इति वक्तुं दोषः, तथैव; आत्मन्यनात्मविज्ञानं वा शब्द एव भ्रमस्य लक्षणम्। जिह्वा ‘अहम्’ इति वदति, राजन्, दन्ता, ओष्ठौ, तालु च; किन्तु एतेषां कश्चिदपि नाहम्, सर्वे वाक्प्रसवहेतवः। केन कारणेन वाक् स्वयम् ‘अहम्’ इति वदति? तथापि वाक् नात्मा; अतः तदुक्तिं न युक्तम्। शरीरं पृथगङ्गानि—शीर्षहस्तादीनि—राजन्, तेषु कस्यापि ‘अहम्’ इति नाम कुतः प्रयुञ्जीय? यदि मत्तः पृथक् कश्चिदस्ति, राजश्रेष्ठ, तर्हि ‘अहमेषः, स अन्यः’ इति युक्तम्। यदा एकः पुरुषः सर्वेषु देहेषु स्थितः, तदा ‘कः त्वम्? कः अहम्?’ इत्येतयोः वाक्ययोः न कापि युक्तिः। त्वं राजा, एष यानः, एते वाहकाः, एष मार्गः; एष लोकः तव, राजन्, किन्तु किञ्चिदपि न सत्यम्। यानं काष्ठमयं वृक्षात् जातम्, राजन्; तर्हि किं वृक्षः वा काष्ठं वा इति कथ्यते? न कश्चित् वदति—‘महाराजः वृक्षे उपविष्टः’ इति, न वा ‘काष्ठे त्वं स्थितः’ इति, यदा त्वं याने स्थितः। यानं काष्ठसंघातः, संयोज्य निर्मितम्; राजश्रेष्ठ, पश्य—तदा तव यानमस्ति। एवं छत्रस्य दण्डचक्रादीनि पृथक् विचिन्त्य, छत्रं क्व गतं? एष एव विचारः त्वयि मयि च। नरः, स्त्री, गोजातः, अश्वः, गजः, पक्षी, वृक्षः—इति नामानि लोके शरीरपर्याये ज्ञानकर्महेतुभिः योज्यन्ते। न देवः, न नरः, न पशुः, न वनस्पतिः—एवं शरीरभेदाः कर्मफलैव, राजन्। यत् लोके ‘राजा’ इति कथ्यते, वा राजपुरुषादिलक्षणम्, वा अन्यत् किञ्चित्, राजन्, तदपि नास्ति वस्तुतः, केवलं विकल्पनया जातम्। यद् दीर्घकालेऽपि न अन्यं नाम प्राप्नोति, न विकाराद्युत्पन्नं, तत् वस्तुतः अस्तु, राजन्; किं तव तेन? त्वं सर्वजनानां राजा, पितुः पुत्रः, शत्रोः शत्रुः, भार्यायाः पतिः, पुत्रस्य पिता—किं त्वां वदामि, राजन्? किं त्वं एतत् शीर्षम्? किं ग्रीवा तव, उदरं वा? किं पादादयः त्वं, उत सर्वमिदं तव, राजन्? त्वं सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः पृथक् स्थितः, राजन्! अस्मिन् विचारणायां निपुणः भव—‘कः अहम्’ इति। यदा एवं सत्यम् निर्णीतम्, तदा ‘अहम् एषः’ इति कथयितुं कथं शक्यं, राजन्, वाक्प्रसाधनं विना? इत्येवं तत्त्वयुक्तं वचः श्रुत्वा, श्रीपराशर उवाच—राजा तं मुनिं सस्मितं प्रणम्य उवाच। राजा उवाच—“भगवन्! यदुक्तं त्वया परं तत्त्वयुक्तं वचनं, तच्छ्रुत्वा मम मनः प्रवृत्तयः विचलन्ति। सर्वेषां भूतानां यद् विवेकज्ञानं त्वया प्रदर्शितम्, एष एव प्रकृतेः परमार्थः। नाहं यानं वहामि, न यानं मयि तिष्ठति; शरीरं मत्तः पृथक्कृत्य, तेनैतद् यानं वह्यते। भूतानां प्रवृत्तिः गुणप्रेरणया जायते; गुणा एव कुर्वन्ति, मया किम्, यथा त्वया उक्तम्। यदा एतद् परं तत्त्वज्ञानं मम श्रवणमुपगतम्, तदा मम मनः परमार्थम् अन्विच्छन् अस्थिरम् अभवत्। पूर्वं हि, भाग्यवन्, मुनिं कपिलं पृच्छितुं प्रस्थितवान् अस्मि; ब्रूहि, मुनिवर, किमत्र परं श्रेयः? तव वाक्यानि अपि, यथापूर्वं, मम मनः परमार्थस्यान्वेषणे प्रवर्तयन्ति। स मुनिः कपिलः, द्विजोत्तम, विष्णोः अंशः, मोहकारणभूतः, पृथिव्यां अवतीर्णः। स एव भगवान् अस्माकं हिताय आगतः, यथा श्रूयते। अतः, अहं प्रणतः तुभ्यं, परं श्रेयः प्रदेहि, मुनिवर! त्वं ज्ञानराशेः सागरः इव।