यदा द्वौ पादौ भूमौ स्थाप्येते, तदा जंघाः पादैः सह पृथिव्यां स्पृशन्ति, तयोः उपरि ऊरू स्थिताः, तेषां चोपरि उदरं तेषां आधाररूपेण विराजते। उदरस्योपरि वक्षः, बाहवः, स्कन्धाश्च स्थिताः; एतेषां स्कन्धानामुपरि पालकी संस्थिता, तत्रैव भारस्य धारणा भवति। यां देहमिमां त्वं पालकीस्थां पश्यसि, यदि तत्र 'त्वं' वा 'अहं' इति किञ्चिदुच्यते, तर्हि तत्तथा नास्ति। त्वं, अहं, अन्ये चापि, हे नृप, सर्वेऽपि भूतसमूहाः पञ्चभूतैः धार्यन्ते; गुणप्रवाहे पतित्वा, एष जीवसमूहः नश्यति। सत्त्वादिगुणाः, हे भूमिपते, कर्मवशाः भवन्ति; अज्ञानसमुद्भूतं कर्म सर्वेषां प्राणिनां सङ्गं जनयति। आत्मा तु शुद्धः, अव्ययः, शान्तः, निर्गुणः, प्रकृतेः परः; तस्मिन्सर्वेषां भूतानां न वृद्धिः न च क्षयः। यदा तस्मिन्नेव न वृद्धिर्न च हानिः, हे नृप, तर्हि त्वया कथं 'स्थूलः कृष्टः वा' इति विचारः कृतः? यथा पालकी स्कन्धेषु स्थित्वा, पाद-जंघा-ऊरु-उदरादिभिः सह, भारं धारयति, एवं त्वया अपि भारः धार्यते। नृप, एषा पालकी न केवलं त्वया धार्यते, अन्यैः अपि प्राणिभिः; सा काष्ठमयी, वृक्षसम्भवा, गृहसम्भवा, भूमिसम्भवा वा स्यात्। स्वभावतो वाहकभेदे जातः, हे नृप, तदा तद्भारः स्वाभाविक एव; तत्र मम किं कर्तव्यम्? एषा पालकी द्रव्यरूपा, तथा प्राणिसमूहः अपि; यदस्ति त्वदीयं वा मम वा, तदभावनया एव स्थितम्। एवं उक्त्वा, स महात्मा पालकीं पुनः वहन्, हे द्विज, तदा राजा शीघ्रं भूमौ अवतीर्य तस्य पादौ गृहीत्वा प्रणनाम। स राजा उवाच—"भोः, भोः! पालकीं मुञ्च, मयि अनुग्रहं कुरु, हे द्विजश्रेष्ठ! कः त्वं अत्र, एतद्गूढरूपे स्थितः, इति मे कथय।" "कः त्वं, किमर्थं, किं हेतोः आगतः? सर्वमेतत् विस्तरेण वद, हे महात्मन्, श्रोतुमिच्छामि।" स मुनिरुवाच—"श्रुणु, नृप! न शक्यं वक्तुं 'कोऽहम्'; सर्वत्र चेष्टा सुखायैव क्रियते।" "सुखदुःखानि शरीरादिभिः अनुभव्यमानानि, धर्माधर्मसमुत्पन्नानि; जीवः तानि भोगाय शरीरादीन् प्राप्य अनुभवति।" "सर्वस्य प्राणिनः, हे पृथिवीपते, धर्माधर्मौ सर्वकारणम्; तस्मात् किं कारणं पृच्छसि?" "धर्माधर्मौ सर्वकर्मणां कारणं न संशयः; भोगार्थं शरीरं प्राप्य तदनन्तरं त्यज्यते।" "यत् त्वया पृष्टं—'कोऽहम्?'—एष आत्मनि न वक्तव्यं नापि श्रोतव्यं; तद्विजिज्ञासा मय्यपि जायते।" "हे ब्रह्मन्! यदि कश्चिदस्ति, तर्हि 'सोऽहम्' इति वक्तुं न दोषः; आत्मनि 'अहमेव' इति शब्दस्य दोषः नास्ति, हे द्विज!" "शब्दे 'अहं' इति वदतः आत्मनि दोषः, तथैव; आत्मनि अनात्मज्ञानं, शब्दस्यापि, मोहस्य लक्षणम्।" "जिह्वा 'अहं' इति वदति, हे नृप, दन्तौ, ओष्ठौ, तालु च; किञ्च न कश्चिदपि 'अहं', सर्वे हि वागुत्पत्तिहेतवः।" "कस्मात् कारणात् वाक् 'अहं' इति वदति? एवं सति वाक् अपि आत्मा न भवति; अतः एवं वक्तुं न युक्तम्।" "शरीरं शिरःपाण्याद्यङ्गसमूहः, हे नृप, तस्मात् कस्यचिदङ्गस्य 'अहं' इति कथं युक्तम्?" "यदि कश्चन अन्यो मत्तोऽस्ति, हे नृपश्रेष्ठ, तर्हि 'अहं अयम्, स अन्यः' इति वक्तुं युक्तम्।" "यदा एकः पुरुषः सर्वेषु देहेषु स्थितः, तदा 'कः त्वम्', 'कोऽहम्' इति वचनं निरर्थकम्।" "त्वं राजा, एषा पालकी, एते वाहकाः, अयं मार्गः; एष लोकस्तव, हे नृप, परं तु किञ्चिदपि सत्यम् नास्ति।" "पालकी वृक्षात् प्राप्तकाष्ठमयी, हे नृप; तर्हि सा वृक्षः वा काष्ठं वा इति कथ्यते?" "न कश्चित् 'महाराजः वृक्षे उपविष्टः' इति वदति, न च 'त्वं काष्ठेऽसि' इति यदा त्वं पालकीमध्ये स्थितः।" "पालकी काष्ठसमूहः, संयोज्य निर्मिता; हे नृपश्रेष्ठ, एतत् विचिन्त्य, तदा पालकी तव सह अस्ति।" "तथा छत्रस्य यष्टीनां पृथक् पृथग्विचार्य, छत्रं कुत्र गतं? एष विचारः त्वयि मयि च समानः।" "नरः, नारी, गोजातः, अश्वः, गजः, पक्षी, वृक्षः—एते देहविशेषे लोके नामानि, ज्ञानकर्महेतुभिः कृतानि।" "नरः न देवः, न च नरः, न मृगः, न वनस्पतिः; एते देहरूपभेदाः, हे नृप, केवलं कर्मफलानि।" "यत् लोके 'राजा' इति कथ्यते, वा यद्राजसैन्यरूपं वा अन्यद्वा, हे नृप, तत्सर्वं असत्यम्—चित्तविकल्पसम्भवम्।" "यद् दीर्घकालं नान्यं नाम प्राप्नोति, न च विकारादिना जायते—तदस्तु, हे नृप; तव तत्र किम्?" "त्वं सर्वजनाधिपः, पितुः पुत्रः, शत्रोः रिपुः, भार्यायाः पतिर्भवसि, पुत्रस्य पिता—किं त्वां वदामि, हे नृप?" "किं शिरः त्वं? किं ग्रीवा, उदरं वा तव? किं पादादयः त्वं, उत एते तव, हे नृप?" "त्वं एतेभ्यः अङ्गेभ्यः पृथग्वर्तसे, हे नृप! अस्मिन्विषये कौशलं कुरु—'कोऽहम्' इति।" "यदा सत्यं परीक्ष्यते, तदा कथं 'अहं अयम्' इति वदामि, हे नृप, विना साधनस्य उत्पत्तेः?" एवं परमसत्ययुक्तानि वचनानि श्रुत्वा, श्रीपराशर उवाच—स राजा साश्रुपूर्णलोचनः, स मुनिं साष्टाङ्गं प्रणम्य, कृताञ्जलिः, सविनयमिदमुवाच।