एकदा एकः ब्राह्मणः, सर्वविद्यायाः पात्रं पूर्वजन्मस्मरणसमर्थश्च, बलात्कारेण राज्ञा वाहककर्मणि नियोजितः, स्वपापक्षयकाम्यया पालकीं जग्राह। स वृद्धगत्यैव शनैः पश्यन् क्षणमात्रमेकं पश्यन् चलितुम् आरब्धवान्। अन्ये तु तस्य सहवाहकाः, प्राज्ञेषु श्रेष्ठाः, शीघ्रं ययुः। राजा तु पालक्याः विषमगमनं दृष्ट्वा उवाच—"किं एतत्? समं पालकीं वाहयत, वाहकाः!" पुनः अपि विषमगमनं दृष्ट्वा स राजा पुनरुवाच—"किं एतत्? कुतः न सम्यग्वहथ?" इति। एवं राज्ञः पुनः पुनः उक्तिं श्रुत्वा ते वाहकाः ऊचुः—"एषः शनैः गच्छति।" ततः राजा तं ब्राह्मणं पप्रच्छ—"किं अल्पदूरं पालकीं वाहित्वा श्रान्तः? उत वा तव बलस्याभावः, यद्यपि बलवानिव दृश्यसे?" ब्राह्मणः प्रत्युवाच—"नाहं बलवान्, न च अहमेव तव पालकीं वहामि। न श्रान्तः, नापि कश्चित् प्रयासः मम, हे राजन्।" राजा पुनरुवाच—"त्वं बलवानिव दृश्यसे, पालकी च तवोपरी स्थापिता। देहिनां तु भारवाहनात् श्रान्तिः जायते।" ब्राह्मणः अवदत्—"राजन्, या त्वया मयि प्रत्यक्षतः दृश्यते—मम बलवत्त्वं वा दुर्बलत्वं वा—सा गवां धर्मः, न आत्मनः।" "यदि पालकी तवास्ति, तवोपरी स्थापिता, अपि च एषा भ्रान्तिः; तत्र मे वचनं शृणु।" "यदा पादद्वयं भूमौ स्थाप्यते, तदा जङ्घापादौ भूमिना सह सन्निकृष्टौ; तयोः उपरि ऊरू, तेषां चोपरि उदरं, यद् तेषां आधारः।" "उदरे चोपरि वक्षः बाहूः च, तदनन्तरं स्कन्धाः, एतेषां चोपरि पालकी स्थापिता, तेन भारः अत्र वह्यते।" "या देहः त्वया पालक्यां स्थितः इति दृश्यते, यदि 'त्वं' वा 'अहं' इति उच्यते, तर्हि तदन्यथा।" "त्वं अहं च अन्ये च, हे राजन्, सर्वे अपि पंचमहाभूतैः धार्यन्ते; गुणप्रवाहे पतितः एषः प्राणिसमूहः अपि नश्यति।" "एते गुणाः—सत्त्वादयः—कर्मणः वशे, अज्ञानात् सञ्चितं कर्म सर्वेषां प्राणिनां संलिप्यते।" "आत्मा शुद्धः, अविनाशी, शान्तः, निर्गुणः, प्रकृतेः परः; तस्मिन्सर्वेषां प्राणिनां न वृद्धिः नापि क्षयः।" "यदा तस्मिन्नेव न वृद्धिः न क्षयः, हे राजन्, तदा कथं त्वया उक्तं—'स्थूलः वा कृशः' इति?" "यथा पालकी स्कन्धेषु स्थित्वा पादजङ्घाद्युपरि तिष्ठति, एवं भारः त्वया वह्यते।" "राजन्, एषा पालकी न केवलं त्वया वह्यते, अपि तु अन्यैः अपि प्राणिभिः; सा काष्ठादिभिः, वृक्षगृहभूमिभिः अपि निर्मिता स्यात्।" "यदा वहन्तः स्वाभाविककारणात् भिद्यन्ते, तदा तद्व्यायामः सहनीयः; कथं तर्हि स मया?" "एषा पालकी द्रव्यरूपा, एवं प्राणिसमूहः अपि; यत्किंचिदस्ति तव वा मम वा, तदस्ति केवलं ममत्वाभिमानेन।" एवं उक्त्वा स ब्राह्मणः पुनः पालकीं वहतुं प्रवृत्तः। राजा च शीघ्रं भूमौ अवतीर्य तस्य पादौ जग्राह। स उवाच—"भोः, भोः! पालकीं त्यज, मां कृपया अनुगृहाण, द्विजश्रेष्ठ! कः त्वं अत्र, अस्मिन्गूढरूपे स्थितः?" "कः त्वं, किमर्थम्, कुतः आगतः? एतत्सर्वं ब्रूहि, विप्र, श्रोतुम् उत्सुकोऽस्मि।" ब्राह्मणः उवाच—"शृणु राजन्, अहं कः इति वक्तुं न शक्यते; सर्वत्र चेष्टा भोगार्थमेव क्रियते।" "सुखदुःखे शरीरादिभिः अनुभूयते; धर्माधर्मयोः उद्भवात् जीवः शरीरादिकं प्राप्य तानि भुङ्क्ते।" "सर्वेषां प्राणिनां, हे पृथिवीपते, धर्माधर्मौ सर्वस्य कारणम्; तस्मात् किमर्थं त्वं कारणं पृच्छसि?" "न संशयः—धर्माधर्मौ सर्वकर्मणां कारणम्; भोगार्थं शरीरं प्राप्य त्यज्यते।" "यत् त्वया उक्तं—'कः अहम्?'—एष आत्मविशये न वक्तुं शक्यते, नापि श्रवणीयम्; तथापि ज्ञातुम् इच्छाऽस्ति मयि।" राजा पुनरुवाच—"यदि कश्चित् अस्ति, तर्हि 'अहमेव सः'—कथं न वचनीयम्? आत्मनि 'अहम्' इति शब्दस्य दोषः नास्ति, द्विजोत्तम।" ब्राह्मणः प्रत्युवाच—" 'अहं शब्दः' इति वदितुं आत्मनि दोषः स्यात्; आत्मनि अनात्मज्ञानं, शब्द एव वा, मोहस्य लक्षणम्।" "जिह्वा 'अहम्' इति वदति, राजन्, तथा दन्ताः, ओष्ठौ, तालु च; किन्तु एतेषां कश्चन न 'अहम्', सर्वे वाक्सम्भूतिनिमित्तानि।" "कस्मात् कारणात् वाक् एव 'अहम्' इति वदति? तथापि वाक् आत्मा न भवति; तस्मात् एवं वक्तुं न युक्तम्।" "शिरः, हस्तौ, इत्यादीनि पृथक् अङ्गानि अस्य देहस्य, हे राजन्; तेषु कस्यचित् 'अहम्' इति कथं प्रयुज्यते?" "यदि मत्तः पृथगस्ति कश्चन, हे राजन्, तर्हि 'अहम् अयम्, सः अन्यः' इति युक्तं स्यात्।" "यदा एकः एव सर्वेषु देहेषु स्थितः, तदा 'कः त्वम्?' 'कः अहम्?' इत्येतयोः न अर्थः।" "त्वं राजा, एषा पालकी, एते वाहकाः, अयं मार्गः; एष लोकः तव, हे राजन्, किन्तु एतन्मिथ्या।" "पालकी काष्ठात्, काष्ठं वृक्षात्, हे राजन्; तर्हि सा वृक्षः वा काष्ठं वा इति कथ्यते?" "न कश्चित् वदति—'महान् राजा वृक्षे उपविष्टः'—नापि—'त्वं काष्ठेऽसि'—यदा त्वं पालक्यां उपविष्टः।" "पालकी काष्ठसंघातः, संयोजिता निर्मिता च; हे राजन्, एतत् परीक्ष्य, तदा तव पालकी अस्ति।" एवं स ब्राह्मणः, आत्मतत्त्वज्ञानं प्रतिपादयन्, राज्ञः संशयम् अपाकरोत्।