तत्र स मृगदेहम् उत्सृज्य, पुण्यशीलानां योगिनां कुलोत्पन्नः, पूर्वजन्मस्मृतिम् अधिगम्य जातः। तस्य जन्मनि, स धर्मशीलानां योगिनां शुद्धे कुल उत्पन्नः, पूर्वजन्मस्मरणयुक्तः बभूव। स महर्षे, सर्वशास्त्रार्थविचक्षणः, आत्मानं प्रकृतेः पृथग् अवबुद्धवान्। आत्मज्ञानम् आप्त्वा, देवादिभ्यः सर्वेषां भूतानां स्वात्मत्वम् एकभावेन अपश्यत्, महात्मा च एकचित्तः अभवत्। सोपवीतः सन्, न तु आचार्येण उपदिष्टं जपम् अकरोत्, न यज्ञादिकानि अनुष्ठानानि, न शास्त्राध्ययनम्। बहुशः प्रोक्तेऽपि, अल्पम् एव प्रत्युवाच, तदपि ग्राम्यया वाचा, शिक्षायाः गुणैः रहितम्। कृशशरीरः, मलिनवस्त्रधारी, अस्वच्छदन्तमुखः, स द्विजः सर्वैः नगरवासिभिः अवज्ञातः। यः योगी पूज्यते, तस्य योगबलं महद् अनर्थाय; अवमानितः तु योगी योगसिद्धिम् आप्नोति। तस्मात् योगी अवमानितोऽपि धर्ममार्गात् न विचलति; जनाः यथेष्टम् अवज्ञां कुर्वन्तु, ते तु तस्य पदं न प्राप्नुवन्ति। स महात्मा हिरण्यगर्भस्य वचांसि चिन्तयन्, जनसमूहे जडवत् उन्मत्तवत् च स्वमात्मानं दर्शयामास। यदा तु सः यथालाभं यवान्, मुद्गान्, तिलान्, शालीन्, मूलानि, वन्यफलानि, बीजानि वा प्राप्नोति, तदा सम्यक् कालसंयमं कृत्वा तानि अश्नाति। पित्र्युत्पन्ने, भ्रातृभिः, बान्धवैः, ज्ञातिभिः च कर्षककर्मादिषु नियोजितः, स्थूलं भोजनं लब्ध्वा जीवितः। स कृशाङ्गः, जडवत् आचरन्, परोपकारार्थम् एव सर्वाणि कर्माणि अकुर्वन्, केवलं भिक्षया जीवन्। तं च राजाज्ञया चाण्डालवद् अशिष्टं, अब्राह्मणवत् व्यवहरन्तं, राजपुरुषः देवीकालेयज्ञाय बलिं कृत्वा सज्जयामास। रात्रौ, विधिवत् वैषसयज्ञस्य सम्यक् अलङ्कृत्य, देवी महाकाली योगेश्वरं ज्ञात्वा तत्र स्थितवती। तदा सा रात्रौ तीक्ष्णं खड्गम् आदाय, स्वसखिभिः सह, राजपुरुषस्य कण्ठमूलं क्रूरं छित्वा, तस्य रुधिरं पित्वा। अनन्तरं, सौवीरराजा महात्मा निर्गच्छन्, करदः चिन्तयामास—“अयं दास्याय योग्यः।” स महात्मा भस्मच्छन्नः, अग्निवद् दृष्टः, करदेन अब्राह्मणवद् अशिष्टं च व्यवहरन् दास्याय नियोजितः। ततः स राजा यत्र कपिलमुनिः, मोक्षधर्मवित्, इक्षुमतीतीरे तस्याश्रमं प्रति पलङ्कीनम् आरुह्य प्रस्थितः। स तं महर्षिं पृष्टुम् इच्छति—“किम् एतस्मिन् दुःखपूर्णे लोके परमं श्रेयः?” करदवचोऽनुसृत्य, स ब्राह्मणः अन्यैः सह राजपालङ्कीनम् उद्वहन्, पापक्षयम् इच्छन्, दास्याय गृहीतः सन्, पलङ्कीनम् उद्वहत्। स वृद्धगमनया गच्छन्, क्षणमात्रदृष्ट्या, अन्ये तु शीघ्रगामिनः सन्तः पलङ्कीनम् उद्वहन्। राजा तु पलङ्कीनस्य विषमगमनं दृष्ट्वा, “किमेतत्? समं वहत पलङ्कीनम्!” इति प्रावीत्। पुनः पुनः विषमगमनम् आलोक्य, “किमेतत्? सम्यक् न वहथ?” इति अपृच्छत्। राजवचनं पुनः पुनः शृण्वन्तः, वाहकाः ऊचुः—“अयं शनैः गच्छति।” राजा अपृच्छत्—“किं अल्पमार्गे एव श्रान्तः? वा बलवत् अपि भारं न वहसि?” स ब्राह्मणः प्रत्युवाच—“नाहं बलवान्, न च अहमेव तव पलङ्कीनम् वहामि; न श्रान्तः, न च किञ्चिदपि क्लेशम् अनुभवानि, राजन्।” राजा ऊचुः—“त्वं बलवान् दृश्यसे, पलङ्कीनम् अपि त्वय्यास्ति; देहिनां भारेण श्रमः जायते।” ब्राह्मणः अवदत्—“राजन्, यत् त्वया मयि प्रत्यक्षं दृश्यते—बलवत् वा दुर्बलवत् वा—तत् पशुगुण एव, आत्मनः न तु। यदि पलङ्कीनः तव, त्वयि स्थाप्यते, तथापि एषा विपरीता; मम वचनानि शृणु। यदा पादद्वयं पृथिव्यां स्थाप्यते, जङ्घाश्च पादैः सह भूमिस्पृष्टाः, ऊरू जङ्घयोः उपरि, ताभ्यां चोपरि उदरं, यत् तेषां आधारम्। उरसि, बाहुषु, स्कन्धेषु च उदरस्योपरि स्थितेषु, एष पलङ्कीनः स्कन्धेषु उपविष्टः, तत्रैव भारः। एष शरीरं यत् त्वया पलङ्कीनस्थम् इति दृश्यते, तत्र यदि ‘त्वं’ वा ‘अहं’ इति उक्तम्, तदन्यथा। त्वं अहम् अन्ये च, राजन्, सर्वे अपि भूतैः वह्यमानाः; गुणप्रवाहे पतितं भूतसङ्घातं नश्यति। सत्त्वादिगुणाः, राजन्, कर्मवश्याः; अज्ञानसम्भूतं कर्म सर्वेषां प्राणिनां संलक्ष्यते। आत्मा शुद्धः, अव्ययः, शान्तः, निर्गुणः, प्रकृतेः परः; तस्मिन् सर्वेषां न वृद्धिर्न च हानिः। यदा तस्मिन् न वर्धनं न चापि हानिः, राजन्, तदा कथं त्वया उक्तं—‘स्थूलः वा कृशः’ इति? यथा पलङ्कीनः स्कन्धेषु, पादे, जङ्घायाम्, ऊरुषु, उदरे च, तथैव भारः वह्यते। राजन्, एष पलङ्कीनः न केवलं त्वया वह्यते, अन्यैः अपि भूतैः; काष्ठाद् वृक्षात् गृहात् भूमेः वा निर्मितः स्यात्। यदा वहनकर्तृत्वं स्वभावतो जायते, राजन्, तदा तद् यत्नेन सहनं युक्तम्; कथं तर्हि मया वह्यते इति?