राजर्षिः स तु मृगशावकं वनात् सुरक्षितमागतं दृष्ट्वा, तस्य शृङ्गाग्रेण कण्ठं खुजन्तं मम हृदयं प्रमोदयेत्ति चिन्तयामास। तस्य दन्तैः छिन्नाग्राणि तृणानि गायकसमूहवत् शोभमानानि दृष्ट्वा, स मुनिः हृष्टः सञ्जातः। यदा स मृगशावकः दीर्घकालं न दृष्टः, तदा तस्य मुनेश्चित्तं तत्रैव प्रवृत्तमभवत्; समीपे तु सति, सन्तुष्टमुखः स प्रहृष्टः च बभूव। तस्मात् स्नेहान्मुनेश् ध्यानं विघ्नमवाप, यद्यपि स राजा राजसुखं सम्पत्तिं च परित्यज्य स्थितधीरः आसीत्। तस्य स्थितप्रज्ञस्य राज्ञः सम्पत्तिः मृगवत् चञ्चला जाता, दूरवर्तिनो जीवस्येव अप्राप्ता। कालान्तरे, हे राजन्, स राजा तेन मृगशावकेन पितृवदाचरणं निरीक्षितः, यथा पुत्रः पितुः स्वभावं पश्येत्। ततः, हे मैत्रेय, स राजा मरणकाले अपि, मृगमेव पश्यन्, तत्रैव मग्नचित्तः, अन्यन्न किञ्चिदपि चिन्तयामास। एवं तादृशेन भावेन मृत्युकाले स्थितः, स महद्वने जम्बुपथसमीपे, पूर्वजन्मस्मृतियुक्तः, मृगत्वं प्राप। पूर्वजन्मस्मरणात्, हे द्विजोत्तम, संसारदुःखेन संतप्तः, मातरं परित्यज्य, पुनः शालग्रामं जगाम। तत्र शुष्कतृणपर्णैः जीवन्, स मृगत्वकारणं कर्म प्रायश्चित्तं चकार। तत्रैव मृगशरीरं परित्यज्य, शुद्धे धर्मनिष्ठयोगिकुले, पूर्वस्मृतिसंयुक्तः स जातः। स तत्त्वज्ञानसम्पन्नः, सर्वशास्त्रार्थविज्ञः, आत्मानं प्रकृतेः पृथग्विजानन्, सर्वेषां देवादीनां चात्मसाम्यं महात्मना एकभावेन पश्यन्, स्वात्मज्ञानं प्राप। स उपनयनं कृत्वापि, गुरोः उक्तानि न जपन्, न कर्माणि न चाध्ययनं चकार। बहुशः भाष्यमाणोऽपि, अल्पमेव प्रत्युवाच, तत् च ग्राम्यभाषया, न च शिक्षितलक्षणयुक्तम्। शिथिलाङ्गः, मलिनवस्त्रधारी, दन्तमुखमलिनः, स द्विजः नगरवासिभिः अवमानितः। योगिनः पूजने योगशक्तेः महान् नाशः, उपेक्षायां तु सिद्धिः सुलभा; तस्मात् योगी लोकनिन्दायामपि धर्मपथं न परित्यजेत्, लोकैरुपेक्षितः अपि, तेषां स्थितिं न प्राप्नोति। हिरण्यगर्भवचनं चिन्तयन्, स महात्मा जडवन्मूढवच्च लोकमध्ये व्याहरन्, स्वयम् अदर्शनमकरोत्। यदा यदन्नानि, मुद्गा, तिलाः, शालिः, मूलानि, वन्यफलानि, बीजानि वा लभते, तदा तानि यथाकालं संयम्य भुञ्जानः। पितरि मृते, भ्रातृभ्यः बन्धुभ्यश्च कृष्यादिकर्मसु नियुज्यमानः, स्थूलान्नेन जीवनं कृतवान्। शिथिलाङ्गः, जडवत् प्रवर्तमानेन, सर्वाणि कार्याणि परहिताय कृत्वा, केवलं भोजनमेव लब्ध्वा जीवितवान्। तं च राजाज्ञया, ग्राम्यवदाचरणं दृष्ट्वा, सभार्यः सोपाध्यायः चामात्यः, वैश्यसस्य विधिना काल्यै बलिकर्माय समर्पितवान्। रात्रौ विधिवत् भूषितं तं योगेश्वरं ज्ञात्वा, महाकाली स्वस्थानं प्राप्तवती। ततः सा रात्रौ तीक्ष्णं खड्गं गृह्य, स्वसखिभिः सह, तस्य सभार्यस्य कण्ठमूलं छित्वा, रक्तं पपौ। ततः सौवीरराजा प्रस्थितः, करदायकः चिन्तयामास—"अयं करकर्मणि योग्यः"। स महात्मा भस्मच्छन्नः, अग्निवद्वर्तमानेन, करदायकेन करकर्मणि नियुज्यमानः। राजा तु पालकीमारुह्य, हे द्विज, इक्षुमतीतीरे कपिलमहर्षेः आश्रमं प्राप। तं महर्षिं कपिलं, मोक्षधर्मविदं, स पृष्टुमिच्छन्—"किं पुरुषस्य दुःखमयस्य लोके परमं श्रेयः?" इति। करदायकवचनेन प्रेरितः, स ब्राह्मणः सहान्यैः बलात्कृत्य पालकीं वहन्, पापक्षयमिच्छन्, सर्वविद्यापात्रत्वं पूर्वस्मृतिं च धारयन्, पालकीं जग्राह। वृद्धगमनेन, क्षणमात्रदृष्ट्या, स यायात्; अन्ये तु शीघ्रं जग्मुः। राजा विषमगमनं दृष्ट्वा, "किं एतत्? समं वहत पालकीम्!" इति शशंस। पुनः विषमगमनं दृष्ट्वा, "किं एतत्? सम्यग्वहनं किमर्थं न क्रियते?" इति पुनः प्राह। राज्ञः पुनःपुनरुक्तं श्रुत्वा, पालकीवाहकाः ऊचुः—"अयं शनैः यायात्"। राजा पप्रच्छ—"किं अल्पदूरवाहनेन श्रान्तः? उत बलहीनः, यद्यपि बलवानिव दृश्यसे?"। स उवाच—"नाहं बलवान्, न च अहं तव पालकीं वहामि। न श्रान्तोऽस्मि, न च श्रमं वेद्मि, हे राजन्।" राजा पुनरुवाच—"त्वं बलवान् दृश्यसे, पालकी च तवोपरी अस्ति। देहिनां भारवाहनात् श्रमः जायते।" स पुनरुवाच—"राजन्, यत् त्वया मयि प्रत्यक्षं दृश्यते—बलवान् वा दुर्बलः वा—तत् गवां धर्मो न आत्मनः।" "यदि पालकी तव स्वत्वे स्थापिता, तर्हि अपि एषा भ्रान्तिः; मम वचनं शृणु।" एवं स महात्मा, पूर्वस्मृतियुक्तः, आत्मज्ञानसम्पन्नः, योगमार्गे स्थितः, संसारदुःखं निवारयन्, स्वधर्मे स्थित्वा, लोकानुग्रहाय अद्भुतं जीवनं चकार।