राजा तु तस्याः मृगीयाः गर्भात् पतितं हरिणशावकं वेगेन प्रवहमानतरङ्गैः नीतं समालम्ब्य जग्राह। गर्भपातदुःखेन च दूरं प्लुत्वा श्रान्ता सा मृगी, मैत्रेय, भूमौ पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। तां मृतां दृष्ट्वा स राजर्षिः तं शावकं गृह्य स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्। स राजा प्रतिदिनं तं शावकं स्नेहेन पालयामास, तेन च शावकः शनैः शनैः ववृद्धे, महर्षे। स शावकः कदाचित् कुटीरेषु तृणानि सञ्चिन्वन् आश्रमपरिसरे विचरन् दूरं गतः सन् पुनः मृगभीत्याः निवृत्तः स्वाश्रमं प्रत्यागच्छति स्म। स प्रातःकाले दूरं गच्छति, सायं पुनः आश्रमं प्रत्येत्य, अश्ववत्, भरताश्रमं स्नेहेन पुनः आसक्तः जातः। राज्ञः चित्तं तु सदा तस्मिन् शावके एव निमग्नं, स समीपे वा दूरस्थे वा, अन्यत्र न प्रवर्तते, द्विजोत्तम। राज्यं, पुत्रान्, बान्धवान् सर्वान् परित्यज्य, तस्मिन् हरिणशिशौ गाढं स्नेहम् उपनिनाय। स चिन्तयामास—"कच्चित् वृकैर् न भक्षितः? कच्चित् व्याघ्रेण सिंहेन वा न हतः? दीर्घं कालं गतः, न च प्रत्यागतः।" "एषा भूमिः तस्य खुरचिह्नैः अंकिता, तानि दृष्ट्वा मोदामि। मम शावकः कुत्र?" "एष वनात् सुरक्षितः प्रत्येत्य मां हर्षयिष्यति, शृङ्गाग्रेण ग्रीवां खनन्।" "एते तृणशिखराणि तस्य दन्ताग्राभ्यां छिन्नानि, यथा गायकाश्रयाः शोभन्ते।" एवं तस्मिन् शावके दीर्घकालं न दृश्ये, तस्य मुनेः चित्तं तत्रैव प्रवृत्तम्; समीपे तु सन्, तस्य मुखं प्रहृष्टं प्रीतिमत् अभवत्। तस्मिन् स्नेहेन तस्य ध्यानं विघ्नितम्, स राजा अपि, यः राज्यसुखं समृद्धिं च परित्यक्तवान्। तस्य स्थिरस्यापि राज्ञः लक्ष्मीः, मृगवत् चपला, दूरस्थजनवत् अनधिगतास्ति। कालान्तरे, राजन्, स राजा तेन शावकेन यथा पुत्रेण पित्राचारः निरीक्षितः। ततः, मैत्रेय, स राजा प्राणान्सन्दधदपि तं शावकमेव दृष्ट्वा तत्रैव मनसा आविष्टः अन्यं न चिन्तयामास। स मृत्युं प्राप्तः तादृशेन चित्तेन, स्मृतिसंयुक्तः, जम्बुपथस्य महावने हरिणरूपेण जन्म लेभे। पूर्वजन्मस्मृत्या, द्विजश्रेष्ठ, संसारदुःखेन संतप्तः, मातरं परित्यज्य पुनः शालग्रामं जगाम। तत्र शुष्कतृणपर्णभोजनं कृत्वा, यद् हरिणजन्म कारणं तस्य कर्म, तस्य प्रायश्चित्तं चकार। तत्रैव हरिणशरीरं त्यक्त्वा, स पूर्वजन्मस्मृतियुक्तः, शुद्धे सदाचारनिष्ठे योगिवंशे जन्म लेभे। स गम्भीरज्ञानसम्पन्नः, सर्वशास्त्रार्थवित्, मैत्रेय, आत्मानं प्रकृतेः भिन्नं पश्यति स्म। आत्मज्ञानं प्राप्य, महर्षे, स देवादिभ्यः सर्वेषां भूतानां स्वात्मत्वदर्शनं महत् समाहितचित्तः अवाप। उपनयनं कृत्वापि, गुरोः उक्तं न जपति स्म, न कर्माणि नाध्ययनं च अकरोत्। बहुवारं प्रष्टोऽपि अल्पं प्रत्यवदत्, तदपि ग्राम्यभाषया, शिक्षायाः गुणहीनं च। कृशाङ्गः मलिनवस्त्रधारी, दन्तौष्ठौ च मलिनौ, स द्विजः सर्वैः नगरवासिभिः अवज्ञातः। यतः योगिनः पूजनं योगशक्तेः घातकं, अवमाननं तु योगसिद्ध्यै कारणम्। तस्मात् योगी सत्पथं न जह्यात्, जनैः अवज्ञातोऽपि; तेषां तु तादृशं पदं न लभ्यते। हिरण्यगर्भवचनानि चिन्तयन्, स महात्मा मूढवत् उन्मत्तवत् च लोकमध्ये स्वमात्मानं दर्शयामास। यदा स तिलयवगोधूमधान्यकन्दफलबीजानि लभते, तदा तानि कालसंयमं कृत्वा यथेष्टं भक्षयति स्म। पितरि मृते, भ्रातृबान्धवसपिण्डैः कृष्यादिकर्मसु नियोजितः, स्थूलं भोजनं प्राप्य जीवितः। कृशाङ्गः, जडवत् आचरन्, सर्वाणि कार्याणि परहिताय कृत्वा, भोजनमेव पारितोषिकं प्राप्नोति स्म। पौरहित्यदर्शनेन, स राजपुरुषः तं अशुचिवेषधारिणं, अब्राह्मणवत् व्यवहरन्तं, राज्ञः आज्ञया कालीपूजायै वैशसं पशुमिव समारोपयत्। रात्रौ, विधिवत् अलङ्कृत्य, वैशसयागाय, देवी महाकाली योगेश्वरं तत्र सन्तं ज्ञात्वा स्वस्थानं समुपाविशत्। तदा रात्रौ तीक्ष्णं खड्गमादाय, सहाय्यैः सह, तं पौरहित्यं मूलेनैव शिरः छित्वा, तस्य रुधिरं पपौ। अनन्तरं, स महात्मा सौवीरराजः प्रयातुम् उद्यतः, करदायकः चिन्तयामास—"अयं दास्याय योग्यः"। स महात्मा भस्मच्छन्नः अग्निवत्, करदायकः तं अब्राह्मणवद् अविदग्धं दृष्ट्वा दास्याय नियोजयामास। राजा तु गन्तुम् उद्यतः, पालकीं समारुह्य, द्विजोत्तम, इक्षुमत्याः तटे कपिलमहर्षेः श्रेष्ठाश्रमं जगाम। स तं धर्मविदं कपिलमहर्षिं पृष्टुम् इच्छति स्म—"किं पुरुषाणां दुःखपूर्णे लोके परमं श्रेयः?" इति। करदायकस्य वचनेन प्रेरितः, स अन्यैः सह राजा पालकीं वहन्, दास्याय नियुक्तः।