स मैत्रेय महर्षे! भरतस्य तस्य महात्मनः ब्राह्मणत्वे जन्मनि किमकरोत्? इति त्वया पृष्टे, पराशरः प्रोवाच—शालग्रामे स भाग्यवान् राजा भगवद्भक्त्या मनः समर्प्य चिरकालं तत्र वासमकरोत्। अहिंसादिगुणैः स श्रेष्ठः, मनसः परं संयमं प्राप्तवान्। स राजा केवलं यज्ञेश, अच्युत, गोविन्द, माधव, अनन्त, केशव, कृष्ण, विष्णु, हृषीकेश इत्येतान्येव नामानि उच्चारयामास; अन्यन्न किञ्चिदपि भाषितवान्। स्वप्नेऽपि अन्यद् न भाषते, नापि अन्यद् चिन्तयति; एकं तद् एव मनसि ध्यायन् स्थितवान्। स तु यागार्थं समिद्-पुष्प-कुशादीन् समर्पयामास, योगनिष्ठः सन्नन्यं कर्म नाकरोत्। कदाचित् स्नानार्थं महतीं नदीं गतः, स्नात्वा स्नानानन्तरं विधिपूर्वकं कर्म चकार। तत्रैव, ब्रह्मन्, वनात् एकाकिनी जरा-गर्भिणी हरिणी तृषार्ता तं पुण्यतीरं जलपानाय आगता। सा जलं पातुं प्रवृत्ता, तदा सिंहस्य भीमं निनादं श्रुत्वा सर्वाणि भूतानि भीतानि अभवन्। भीत्या सा हरिणी आकस्मिकं तीरे प्रचक्रमे, तस्याः अतिव्यायामात् गर्भः नदीं पतितः। राजा तं गर्भपतनं दृष्ट्वा, वेगेन वह्यमानं हरिणशावकं ग्रहीतवान्। गर्भविपत्त्या व्यायामेन च सा हरिणी पतित्वा मृता। तां मृतां दृष्ट्वा, स राजर्षिः शावकं गृहित्वा स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्। प्रतिदिनं तं शावकं पोषयन्, स राजा स्नेहेन तस्य पालनं चकार; शावकः अपि शनैः शनैः ववर्ध। आश्रममधिप्रदेशे तृणानि संचित्य स राजा विचरति स्म; शावकः दूरं गत्वा, व्याघ्रादिभयात् पुनः पुनः प्रत्यागच्छति स्म। प्रातः सः दूरं गच्छति, सायं पुनः आश्रमं प्रत्यागच्छति, अश्ववत्; पुनः भरताश्रमं स्नेहेन अनुरक्तः। राज्ञः मनः सर्वथा तस्मिन् शावके एव लीनम्, स समीपे वा दूरस्थे वा, अन्यत्र न मनः अपि अपसरति। राज्यं, पुत्रान्, बान्धवान् च परित्यज्य, स तस्मिन् हरिणशिशौ अतिस्नेहम् अलभत। स चिन्तयामास—"कच्चित् व्याघ्रैः न हृतः? कच्चित् सिंहव्याघ्रादिभिः न हतः? चिरं गतः, न प्रत्यागतः।" इति। "अस्य भूमेः खुरचिह्नानि मम हर्षं जनयन्ति; मम शावकः कुत्र अस्ति?" इति। "स वनात् सुरक्षितः प्रत्यागमिष्यति, शृङ्गाग्रेण ग्रीवां खनन् माम् आनन्दयिष्यति।" इति। "एते तृणशिखराः तस्य दन्तैः छिन्नाः, गायकवृन्दवत् शोभन्ते।" इति। एवं स शावकः चिरकालं न दृष्टः सन्, तदा मुनेश्चित्तं तस्मिन् एव संलग्नम्, समीपे सन् तु स मुनिः प्रमुदितमुखः अभवत्। तस्य स्नेहात् समाधिः विक्षिप्तः, स राजा राज्यसुखं सम्पदं च परित्यज्य अपि, शावके एव मनः न्यवेशयत्। तस्य स्थिरस्यापि राज्ञः सम्पत्तिः मृगवत् चञ्चला, दूरस्थवत् अभवत्। कालान्तरे, राज्ञः आचरणं शावकेन पित्रा पुत्रवत् निरीक्षितम्। अन्ते, मैत्रेय, स राजा प्राणान् त्यजन् अपि केवलं शावकं एव पश्यन्, तस्मिन् एव मनः न्यवेशयत्, अन्यत्र न चिन्तयामास। एवं मृत्युकाले तादृशं भावं लब्ध्वा, स जम्बुपथस्य महावने पूर्वजन्मस्मृत्या युक्तः मृगत्वं प्राप्तवान्। पूर्वजन्मस्मरणात्, स संसारदुःखेन क्लान्तः, मातरं परित्यज्य पुनः शालग्रामं गतः। तत्र शुष्कतृणपर्णाद्यन्नेन जीवन्, तद् मृगत्वहेतुकं कर्म प्रायश्चित्तं चकार। तत्रैव, मृगदेहम् उत्सृज्य, स शुद्धे योगिकुले पुण्ये पूर्वस्मृतिसहितः जातः। स गम्भीरविज्ञानयुक्तः, सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्, आत्मानं प्रकृतेः पृथग् अवगच्छत्। आत्मज्ञानं प्राप्य, देवादिभ्यः सर्वेषां भूतानां आत्मनि अभेददर्शनं महात्मना साकं अवाप्तवान्। सोपनयनं कृत्वापि, गुरुणा उपदिष्टं न जपन्, न कर्माणि नाधीतानि। बहुशः पृष्टः अपि, अल्पं प्रत्यवदत्, तदपि ग्राम्यभाषया, शिक्षायाः लक्षणं विना। कृशशरीरः, मलिनवस्त्रधारी, दन्तमुखौ च मलिनौ, स द्विजः नगरवासिभिः तिरस्कृतः। योगिनः पूजने योगबलस्य हानिः, तिरस्कारात् तु योगसिद्धिः इति कारणात्, स योगी सर्वैः तिरस्कृतः अपि, धर्ममार्गं न परित्यज्य, स्वस्थितिं न परित्यज्य, लोकैः अनवाप्त्यं भावं लब्धवान्। हिरण्यगर्भस्य वचनं चिन्तयन्, स महात्मा जडवत्, उन्मत्तवत् च जनसमूहे स्वमात्मानं दर्शयामास। यदा यद् धान्यं, कुल्थं, तिलं, शाल्यन्नं, मूलं, वन्यफलानि, बीजानि वा लब्धवान्, तदा तानि यथाकालं यथायोग्यं संयम्य भक्षयामास।