पराशरमुनिः मैत्रेयाय प्रोवाच—“द्विजोत्तम, सततं सर्वत्र कदापि च किञ्चिदपि वस्तु नास्ति यत् चैतन्याद् भिन्नम्; केवलं चैतन्यमेव विविधकर्मभावनावैचित्र्येण नानात्वेन प्रतीयते। यत् ज्ञानं निर्मलं निरुपाधिकं रागद्वेषलोभाद्यसङ्गरहितं, तत् एव नित्यं एकं परं च; स एव वासुदेवः परमेश्वरः, तस्मात् अन्यन्नास्ति किञ्चन। एवं सत्त्वस्वरूपं तवोक्तं, यथा ज्ञानमेव सत्यम्, अन्यत्सर्वमसत्यम्; व्यवहाराधारमपि यथावत् जगदाधारं चोक्तवानस्मि। यज्ञः पशुः पावकः हविः ऋत्विजः सोमः देवा स्वर्गः कामः—एतेषां चान्येषां कर्ममार्गे दृश्यमानानां फलं भूम्याद्युपभोगश्च स्यात्। यद् अहं यत् किञ्चिदिह प्रोक्तवान्, सर्वं तत् कर्मशक्त्या प्रवर्तते; एतद्विज्ञाय तु तद् एव नित्यं, अविकृतं, समं कर्म कर्तव्यम् येन वासुदेवः प्राप्यते। एवं श्रुत्वा श्रीमैत्रेयः उवाच—“भगवन्, यथोक्तं पृथिव्याः, समुद्राणां, नदीनां, ग्रहस्थानानां च विधानं सम्यक् अवदः। त्रैलोक्यस्य च विष्णौ प्रतिष्ठां, तत्त्वज्ञानं च विशेषेण प्रधानविषये यथावत् उक्तम्। यदपि भगवत्कथितं भरतस्य, तत् श्रोतुमिच्छामि; तस्य चरितं मे कथय। स राजा भरतः कदाचित् शालग्रामे स्थित्वा योगनिष्ठः सदा वासुदेवस्मरणपरायणः आसीत्। तस्य पुण्यक्षेत्रस्य प्रभावेन सः सदा हरौ मनसा लग्नः आसीत्; तथापि, द्विजोत्तम, कथं सः मुक्तिं न प्राप्तवान्, पुनर्जन्म च प्रपेदे, तद् ब्रूहि। पुनश्च जन्मनि ब्राह्मणत्वं प्राप्तः स महात्मा भरतः किं कृतवान्? एतत् सर्वं विस्तरेण मे वद। पराशरः उवाच—शालग्रामे स भाग्यवान् राजा भगवद्भक्त्या चिरकालं स्थितः, मैत्रेय। अहिंसादिसद्गुणैः समन्वितः, मनोनिग्रहस्य परमां स्थितिं प्राप्तवान्। स यज्नेश, अच्युत, गोविन्द, माधव, अनन्त, केशव, कृष्ण, विष्णु, हृषीकेश—एतानि नामानि एवोच्चारयत्; अन्यन्न किञ्चन वदति स्म। स्वप्नेऽपि स अन्यन्न वदति स्म; मनसा अपि अन्यद् न चिन्तयति स्म। स अग्न्यादिसंस्कारार्थं समिध् पुष्प कुशादीन् ददाति स्म; योगनिष्ठः विरक्तश्चान्यत् कर्म न कुर्वन्। कदाचित् स्नानार्थं महानदीं गतः, स्नात्वा तदनन्तरं विधिवत् क्रियाः अकरोत्। तदा, ब्रह्मन्, एकदा अपगच्छन्ती गर्भिणी हरिणी तृषार्ता वनात् एकाकिनी तत्र पुण्यतीरं जलपानाय आगता। यदा सा जले पातुम् उद्युक्ता, तदा सिंहस्य भीमस्वनः समुत्पन्नः, येन सर्वाणि प्राणिनि भीतानि अभवन्। सा हरिणी भीता आकस्मिकं नदीतीरं प्रति उत्क्रम्य, अतिवेगेन गर्भपातं प्रपेदे; गर्भः अपि वेगेन जलमगात्। राजा तं मृगशावकं, यः गर्भात् पतितः सः तरङ्गवेगेन वह्यमानः, गृहीत्वा उद्धृतवान्। गर्भपातक्लेशात् उत्क्रमणात् च सा हरिणी मरणं प्रपेदे। तां मृतां दृष्ट्वा राजर्षिः शावकं गृहित्वा स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्। सः प्रतिदिनं तं शावकं पालयन् पोषयन् च तं वर्धयामास। सः आश्रमपरिसरे तृणानि सञ्चिन्वन् विचरति स्म; शावकः यदि दूरं गच्छति, तदा व्याघ्रादिभयात् पुनः प्रत्यागच्छति स्म। प्रातः सः दूरं गच्छति, सायं पुनः आश्रमं प्रत्यागच्छति यथा अश्वः; पुनः सः भरताश्रमस्नेहेन बद्धः। राज्ञः चित्तं तस्मिन् शावके सम्यक् आसक्तम्, सः समीपे वा दूरे वा गच्छति, अन्यत्र न चित्तं यच्छति स्म, द्विजोत्तम। राजा राज्यं पुत्रान् बान्धवान् च त्यक्त्वा तस्मिन् मृगकपोटके गाढं स्नेहम् अकरोत्। सः चिन्तयामास—‘कच्चित् व्याघ्रेण न हतः? कच्चित् सिंहेन वा न पीडितः? दीर्घं कालं गतोऽपि न प्रत्यागतः।’ ‘भूमिः अस्य खुरचिह्नैः अंकिता, तेन मे प्रीतिर्भवति। मम शावकः कुत्र अस्ति?’ ‘अयं वनात् सुरक्षिता प्रत्यागमिष्यति, मां हर्षयिष्यति, शृङ्गाग्रेण ग्रीवां खुजन्ति।’ ‘एतानि तृणानि, यस्य दन्ताग्रैः शिखराणि छिन्नानि, गायकसमूहवत् शोभन्ते।’ एवं, यदा शावकः दीर्घकालं न दृश्यते, तदा तस्य मुनेशचित्तं तस्मै एव व्यग्रं भवति; यदा समीपे, तदा मुखं हृष्टं प्रसन्नं च भवति। तस्य स्नेहात् ध्यानं विक्षिप्तम्, अपि च स राजा राज्यसुखसमृद्धिं परित्यज्य योगनिष्ठः आसीत्। तस्य स्थिरं धनं मृगवत् चञ्चलं, दूरगं चाभवत्। कालक्रमेण, राज्ञः आचरणं शावकः अपि पितृवत् पश्यन् अनुसरति स्म। ततः, मैत्रेय, स राजा प्राणान् त्यजन् अपि केवलं मृगशावकं पश्यन्, तस्मिन् एव चित्तं निवेश्य, अन्यन्न न चिन्तयामास। तस्मात् भावात् मृत्युकाले सः मृगत्वं प्रपेदे, पूर्वजन्मस्मरणयुक्तः, जम्बुपथे महावने जातः। पूर्वस्मरणात् संसारदुःखेन पीडितः सः मातरं त्यक्त्वा पुनः शालग्रामं गतः। तत्र शुष्कतृणपर्णभक्षणेन तद्जन्मकृतकर्म क्षपयन् आत्मनः प्रायश्चित्तं अकरोत्।