शिशुमारस्य योनिः संवत्सरः, तस्य च गुददेशे मित्रः प्रतिष्ठितः। तस्य पुच्छभागे अग्निः महेन्द्रश्च, ततः कश्यपः, ततः ध्रुवः च विराजन्ति; शिशुमारस्य चत्वारि तारेषु कदापि नास्तमयन्ति। एवं पृथिव्याः, नक्षत्राणां, द्वीपानां, समुद्राणां, पर्वतानां च व्यवस्था निरूपिता। दिशां, नदीनां, तेषां च वासिनां रूपाणि यथावत् उक्तानि; पुनः एकवारं संक्षेपेण शृणु। हे ब्रह्मन्, विष्णोः विराट्स्वरूपात् पद्माकृतिः पृथिवी, सह पर्वतसमुद्रादिभिः, उत्पन्ना। नक्षत्राणि विष्णुः, लोकाः विष्णुः, वनानि विष्णुः, पर्वताः दिशश्च विष्णुः; नद्यः समुद्राश्च स एव—यदस्ति, यद्वा नास्ति, हे ब्रह्मश्रेष्ठ। भगवांश्च ज्ञानस्वरूपः, तस्मात् सः न द्रव्यात्मकः, नापि पदार्थः; अतः पर्वतसमुद्राद्यभेदाः ज्ञानस्यैव विकाराः इति विद्धि। यदा कर्मक्षये ज्ञानं निर्मलम्, निर्दोषं, स्वभावसिद्धं भवति, तदा कल्पवृक्षफलेषु यथा, वस्तुषु भेदाः न दृश्यन्ते। किमपि पदार्थं कुतःचित् आद्यन्तरहितं, नित्यं, तिष्ठति वा? यदि च कश्चित् वस्तु अन्यत् रूपं गच्छति, स्वस्वरूपे न तिष्ठति, तर्हि तत्र तस्य सत्यत्वं कथं स्यात्? पृथिवी घटं भवति, घटः भङ्गे शकलान्, शकलाः रजः, रजोऽणून्; जनाः स्वकर्मजनितबुद्धिभेदात् एतान् भेदान् पश्यन्ति—किं तत्र सत्यं वस्तु? अतः, हे द्विज, कदापि क्वापि कस्यचित् पदार्थस्य तत्त्वं नास्ति, चैतन्यं विना; चैतन्यमेव कर्मवासनाभेदात् नानात्वेन प्रतिपद्यते। शुद्धं निर्मलम्, रागद्वेषलोभादिरहितं ज्ञानमेव नित्यम्, एकम्, परम्; तत् वासुदेवः परमेश्वरः, तस्मात् अन्यन्नास्ति। एवं तव सतत्त्वं व्याख्यातम्, ज्ञानस्य सत्यत्वं, अन्यस्यासत्यत्वं च; व्यवहाराधारः अपि लोकेन यथासम्भवम् उक्तः। यज्ञः, पशुः, अग्निः, हविः, ऋत्विजः, सोमः, देवाः, स्वर्गः, कामः—एतेषां च कर्ममार्गे फलं दृश्यते; भूम्याद्युपभोगाश्च तेषां फलानि। यदिह मया उक्तं, तत् सर्वं कर्मशक्त्या प्रवर्तते; एतद् ज्ञात्वा, यया वासुदेवः प्राप्यते, सा एव नित्यनियमिता क्रिया कर्तव्या। ऋषिः मैत्रेयः उवाच—भगवन्, यथोचितं मया पृष्टं पृथिव्याः, समुद्राणां, नदीनां, ग्रहस्थानानां च व्यवस्था त्वया प्रतिपादिता। त्रैलोक्यं च विष्णौ प्रतिष्ठितं यथा, तत्त्वज्ञानं च प्रधानविशेषेण यथावत् उक्तम्। अद्य भगवताऽभिहितं भरतस्य चरितं श्रोतुमिच्छामि; तदाख्यातु मे। स राजा भरतः कदाचित् शालग्रामे वसन्, सदा योगनिष्ठः, मनसा वासुदेवमेकं चिन्तयन्। तस्मिन् पुण्यस्थलेन सदा हरौ ध्यानं कृत्वा अपि, हे द्विज, कथं पुनर्जन्म प्राप्तवान्, तद्वद। ततः द्विजन्मनि स महानात्मा भरतः किं कृतवान्? सर्वं विस्तरेण ब्रूहि। पराशरः उवाच—शालग्रामे स भाग्यवान् राजा, भगवद्भक्त्या मनसा युक्तः, चिरकालं निवसन्, हे मैत्रेय। अहिंसादिगुणैः समन्वितः, मनोनिग्रहस्य परां स्थितिम् आप। स केवलं यज्ञेश, अच्युत, गोविन्द, माधव, अनन्त, केशव, कृष्ण, विष्णु, हृषीकेश इति नामानि उच्चारयामास; अन्यन्न किञ्चिद् उक्तवान्। स्वप्नेऽपि अन्यद् न भाषते, नान्यद् चिन्तयति; केवलं भगवन्नामस्मरणे स्थितः। अग्न्यादीन् द्रव्याणि समर्प्य, पुष्पकुशादीन् च दद्यात्, स योगयुक्तः, अनासक्तः, अन्यानि कर्माणि न अकरोत्। कदाचित् स्नानार्थं महतीं नदीं गतः, स्नात्वा स्नानानन्तरकर्माणि चकार। तत्र, हे ब्रह्मन्, एकदा गर्भिणी हरिणी वनात् निर्गत्य, तृषार्ता, तस्याः तटं प्राप्तवती। सा जलं पीत्वा, सिंहस्य भीमं निनादं श्रुत्वा, सर्वप्राणिनां भीतिं जनयत्। भीता सा तत्क्षणं तटं प्रति उत्क्रम्य, अतिव्यायामेन गर्भपतनं प्राप्तवती, शिशुः नदीं पतितः। राजा तं शिशुं, वेगेन प्रवहता नदीना पतितं, गृहीत्वा उद्धृतवान्। गर्भपातदुःखेन, व्यायामक्लेशेन च, सा हरिणी मृत्युम् उपगता। हरिणीं मृतां दृष्ट्वा, राजर्षिः तं हरिणशिशुं गृहीत्वा स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्। प्रतिदिनं स राजा तं शिशुं पालयन् पोषयामास; हरिणशिशुः अपि वर्धितम्। स तृणानि सङ्गृह्य कुसुमवनान्तरेषु विचरन्, हरिणशिशुः यदि दूरं गच्छेत्, पुनः भीतो मृगादिभ्यः आश्रमं प्रतिनिवर्तते स्म। प्रातः सः दूरं गच्छति, सायं पुनः आश्रमं प्रत्येति, अश्व इव; पुनः भरताश्रमं प्रति स्नेहम् अलभत। राज्ञः चित्तं तस्मिन्नेव हरिणशिशौ लीनं, स समीपे वा, दूरे वा गच्छति, अन्यत्र न प्रवर्तते स्म। स राजा राज्यं, पुत्रान्, बान्धवान् च परित्यज्य, तस्मिन्नेव हरिणशिशौ अतिस्नेहम् अलभत। स चिन्तयामास—"कच्चित् व्याघ्रेण न हतः? कच्चित् सिंहेन न पीडितः? कच्चित् श्वाभिर्न भक्षितः? चिरं गतः, नापि प्रत्यागतः।" "भूमिरस्य खुरचिह्नैः अंकिता; तेन मम हर्षः जायते। मम हरिणशिशुः कुत्र?" इति।