यथा केतोर्युक्तस्य रथस्याष्टौ अश्वाः वायुवेगसमाना, तेषां वर्णः कुटिलधूमसदृशः, रक्तः च लाक्षारसोपमः। एवं, भगवन्, नवग्रहाणां रथानां निरूपणं मया कृतम्—सर्वे ते वायुरज्जुभिः ध्रुवनिबद्धाः। सर्वेषां ग्रहाणां, नक्षत्राणां, ताराणां च स्थानानि ध्रुवे बद्धानि, हे मैत्रेय, वायोः रश्मिभिः स्वस्वमार्गे विचरन्ति। यावन्ति तारा, तावन्त्येव वायोरश्मयः; सर्वे ध्रुवे बद्धाः, तासां भ्रमणेन ध्रुवः अपि भ्रमति। यथा तैलबिन्दवः चक्रं भ्रमयन्ति, तथा सर्वाणि ज्योतिष्काणि वायुनोद्भूतानि परिभ्रमन्ति। अग्निशलाका यथा भ्रमता चक्रवत् दृश्यते, एवं वायुचक्रेण प्रेरितानि ज्योतिष्काणि भ्रमन्ति; वायुः यः ज्योतिष्कान् वहति, सः प्रवाह इति कथ्यते। यत्र ध्रुवः तिष्ठति, तत् शिशुमाराख्यं; तस्य विन्यासं शृणु। दिवा येन पापं कृतं, रात्रौ तस्य दर्शनात् मुच्यते; यावन्ति तत्र शिशुमारे तारा दृश्यन्ते, तावत् संवत्सराणि, अपि च अधिकानि, जीवति। तस्य अधोभागे उत्तानपादः अधरहनुः ज्ञेयः; यज्ञः अधः, धर्मः शीर्षे प्रतिष्ठितः। हृदि नारायणः, अग्रपादयोः अश्विनौ, पृष्ठजंघयोः वरुणः आर्यमाणः च। वर्षः तस्य लिङ्गम्, मित्रः गुदे प्रतिष्ठितः। पुच्छभागे अग्निः महेन्द्रः, ततो कश्यपः, ततो ध्रुवः; शिशुमारस्य चत्वारः तारा न कदापि अस्तं यान्ति। एवं पृथिव्या विन्यासः, ज्योतिषां, द्वीपानां, समुद्राणां, पर्वतानां च निरूपितः। दिशां, नदीनां, तेषां वासिनां च स्वरूपाणि उक्तानि; संक्षेपेण पुनः शृणु। विष्णोः वैरूप्यात् उत्पन्ना पृथिवी पद्मरूपा, पर्वतैः, समुद्रैः च सहिताः। ज्योतिष्काणि विष्णुः, लोकाः विष्णुः, वनानि विष्णुः, पर्वता दिशश्च विष्णुः; नद्यः समुद्राः च स एव—यत् किञ्चिदस्ति, नास्ति वा, स एव, द्विजोत्तम। भगवान् ज्ञानस्वरूपः; तस्मात् सः न पदार्थः, न च वस्तु; पर्वतादिव्यवस्था ज्ञानप्रकाशरूपा एव। यदा कर्मक्षये ज्ञानं विशुद्धं भवति, दोषरहितं, स्वस्वरूपस्थितं, तदा कल्पवृक्षफलवत् भेदः न जायते। किमपि वस्तु अस्ति किञ्चिद् आद्यन्तरहितं, सदा एकरूपं? यद् अन्यत् रूपं गच्छति, तद् तत्र स्वभावः कथं स्यात्? पृथिवी घटं भवति, घटः भङ्गं, भङ्गः रजः, रजः अणून्; जनाः स्वकर्मवशात् इमे भेदाः पश्यन्ति—किं तत्र वस्तुतः वस्तु अस्ति? तस्मात्, द्विजश्रेष्ठ, सर्वत्र कदापि वस्तुतः वस्तु नास्ति, चैतन्यं एव; चैतन्यं कर्मवासनाभेदात् नानारूपेण दृश्यते। विशुद्धं ज्ञानं, निर्मलम्, रागद्वेषलोभादिरहितम्—एवैकं नित्यं परं; स एव वासुदेवः परमेश्वरः, अन्यन्नास्ति। एवं सतत्त्वं तव निरूपितम्—यथा ज्ञानं सत्यम्, अन्यत् तु असत्यम्; व्यवहाराधारभूतं च जगदधिष्ठानम् अपि उक्तम्। यज्ञः, पशुः, अग्निः, हविः, ऋत्विजः, सोमः, देवा, स्वर्गः, कामः—एतानि कर्मपथप्राप्तानि फलं च भोगाः। यद् यद् जगति उक्तम्, सर्वं कर्मणः प्रभावात् प्रवर्तते; इदं ज्ञात्वा, तेनैव नित्यनिरतं कर्म यत् वासुदेवं प्राप्नोति, तत् आचरितव्यम्। श्रीमैत्रेय उवाच—भगवन्, यथापृच्छं पृथिव्याः, समुद्राणां, नदीनां, ग्रहस्थानानां च विन्यासः सम्यक् उक्तः। त्रैलोक्यस्य विष्णौ प्रतिष्ठा, तत्त्वज्ञानं च विशेषतः उक्तम्। अधुना, यद् भगवता भरतस्य चरितं प्रोक्तम्, तद् श्रोतुमिच्छामि; तदाख्यातु मे। स राजा भरतः शालग्रामे वसन्, सदा योगनिष्ठः, वासुदेवसमाहितचित्तः आसीत्। तस्य पुण्यस्थलस्य प्रभावात् सः सदा हरिं ध्यायन् आसीत्; किन्तु, द्विजोत्तम, कथं सः मुक्तिं न प्राप्य, पुनर्जन्म प्रपेदे, तद् वद। तस्य च द्विजजन्मनि किं कर्माकरोत्, स महात्मा भरतः? सर्वं मे कथय। पराशर उवाच—शालग्रामे स पुण्यात्मा राजा भगवद्भक्तः दीर्घकालं वासं कृतवान्, हे मैत्रेय। अहिंसादिगुणैः श्रेष्ठः, चित्तविजयपरः अभवत्। सः केवलं यज्ञेश, अच्युत, गोविन्द, माधव, अनन्त, केशव, कृष्ण, विष्णु, हृषीकेश—एतानि नामानि जज्ञप, अन्यत् किञ्चिदपि न वदति स्म। अन्यत् किञ्चिदपि न वदति स्म—even in dreams; नापि अन्यत् चिन्तयति स्म। अग्न्यादिपुष्पकुशान् देवपूजार्थं अर्पयन्, योगयुक्तः अनासक्तः, अन्यानि कर्माणि न अकुरुत। कदाचित् स्नानार्थं महानदीं गतः, स्नात्वा, स्नानानन्तरं विधीन् अकरोत्। तत्र, हे ब्रह्मन्, एकदा गर्भिणी हरिणी काननात् एकाकिनी तृषार्ता तस्मिन् पुण्यतीरे जलपानाय आगता। सा जले पातुम् उद्यतायाम्, सिंहस्य भीषणः शब्दः आकाशे अभवत्, येन सर्वाणि प्राणिनि सन्त्रस्तानि। सा सन्त्रस्ता, सहसा तीरे प्रति उत्प्लुत्य, अतिप्रसारणात् गर्भं नदीं प्रति अपातयत्।