नूतनचन्द्रस्य किरणैः निष्पन्नं यत् अमृतं सोमरसञ्च तद्वा पितृभ्यः मासपर्यन्तं परमं तृप्तिं ददाति, तेन ते सन्तुष्टाः भवन्ति — सौम्याः, बर्हिषदः, अग्निष्वात्ताश्च, एते त्रिविधाः पितरः। देवेषु शुक्लपक्षे, पितृषु कृष्णपक्षे, तदा सोमरसयुक्तैः शीतलैः सूक्ष्मैः अंशैः ओषधयः तान् पोषयन्ति। सोमः ओषधिप्रसवेन स्वीयया प्रभया च रमणीयतया मनुष्याणां, पशूनां, कीटानां च पोषणं करोति। चन्द्रपुत्रस्य रथः वायोः, अग्नेः, भौतिकद्रव्याणां च संयोजनात् निर्मितः, अष्टौ पिङ्गलाः अश्वाः तं वायुवत् शीघ्रता युक्ताः युञ्जन्ति। शुक्रस्य महा-रथः छत्रेण, युगेन, भूमिजातैः अश्वैः युक्तः, पताकाभिः, परिचारकैः च शोभितः। मङ्गलस्य रथः सुवर्णमयः, अष्टौ रौक्ताः रक्तवर्णाः अग्निजाताः अश्वाः तं युञ्जन्ति, स रथः दीप्तिमान् अस्ति। बृहस्पतेः रथः सुवर्णमयः, अष्टौ श्वेताः अश्वाः तं युञ्जन्ति, स वर्षान्ते स्थितः, राश्यन्तरगामी च अस्ति। शनैश्चरस्य रथः नभोजातैः, चित्त्रवर्णैः अश्वैः युक्तः, शनैः शनैः गच्छन् शनैश्चरः तत्र आरोहति। स्वर्भानुना अष्टौ मधुकणाभः, श्यामवर्णाः अश्वाः युक्ताः, हे मैत्रेय, ते नित्यं रथं निरन्तरं वहन्ति। राहुः सूर्याद् विमुक्तः, संधिषु चन्द्रमसम् अभिगच्छति; चन्द्रात् पुनः सूर्यं गच्छति सौरसंधिषु। केतोरपि रथस्य अष्टौ अश्वाः वायुवत् शीघ्राः, तेषां वर्णः तुषारधूमवत्, लाक्षारक्तवर्णाः च। एवं, हे भाग्यवन्त, नव ग्रहाणां रथान् अहं ते वर्णितवान्; सर्वे ध्रुवनक्षत्रे वातरज्जुभिः बद्धाः। ग्रहाणां, ताराणां, नक्षत्राणां च निवासस्थानानि सर्वाणि ध्रुवनक्षत्रे स्थगितानि, हे मैत्रेय, तानि वातरश्मिभिः स्वस्वमार्गे पर्यवर्तन्ते। यावन्ति ताराणि, तावन्त्येव वातरश्मयः; सर्वे ध्रुवनक्षत्रे बद्धाः, तानि परिवर्तन्ति, तेन ध्रुवः अपि परिवर्तते। यथा तैलबिन्दवः यन्त्रं परिभ्रमन्ति, तथा सर्वे ज्योतिषः वातेन प्रेरिताः पूर्णं भ्रमन्ति। अग्निशलाका-चक्रस्य यथा गमनं, तथा ज्योतिषः वातचक्रेण प्रवर्तन्ते; यतः वायुः तान् वहति, तस्मात् स 'प्रवाहः' इति कथ्यते। यत्र ध्रुवः स्थितः, तद् 'शिशुमारः' इति प्रसिद्धम्; तस्य व्यवस्था अपि, हे श्रेष्ठमुने, शृणु। दिवा कृतं पापं रात्रौ तं दृष्ट्वा विमुच्यते; यावन्ति ताराणि शिशुमारः आकाशे स्थितानि, तावतीः वर्षाः, ततोऽपि अधिकं, जीवति। तस्य अधः उत्तानपादः अधिजिह्वा इति ज्ञेयः; यज्ञः अधभागः, धर्मः शिरसि स्थापितः। नारायणः हृदि स्थितः; अश्विनौ पूर्वपादयोः; वरुणः आर्यमन् च पृष्ठजंघयोः। वर्षः तस्य लिङ्गम्, मित्रः गुदे स्थापितः। पुच्छे अग्निः महेन्द्रः, ततः कश्यपः, ततः ध्रुवः; शिशुमारस्य चत्वारि ताराणि नास्तमीयन्ति। एवं भूमेः, ज्योतिषाम्, द्वीपानां, समुद्राणां, पर्वतानां च व्यवस्था वर्णिता। प्रदेशानां, नदीनां, तत्र निवसतां च स्वरूपाणि उक्तानि; संक्षेपः पुनः शृणु। विष्णोः विराटरूपात् भूमिः उत्पन्ना, पद्मरूपा, पर्वतानि, समुद्राणि च सह। ज्योतिषः विष्णुः, लोकाः विष्णुः, वनानि विष्णुः, पर्वतानि, दिशः च विष्णुः; नद्यः, समुद्रः च स एव; यदस्ति, यन्नास्ति, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, सर्वं विष्णुः। भगवान् ज्ञानस्वरूपः; तस्मात् न स भौतिकरूपः, न च पदार्थः; तस्माद् पर्वतानां, समुद्राणां च भेदाः ज्ञानप्रकाशनम् एव। कर्मक्षये, ज्ञानं शुद्धम् दोषरहितम् स्वस्वरूपे स्थितम् यदा भवति, तदा कल्पवृक्षस्य फलवत् वस्तुनां भेदः न जायते। किं पदार्थः कश्चन सर्वदा अनादि-मध्यान्तः, यः सदा एकरूपः तिष्ठति? यदि कश्चन अन्यं रूपं गच्छति, न तिष्ठति, तत्र तस्य स्वरूपं कथं सिध्यति? भूमिः घटः भवति, घटः खण्डः, खण्डः रजः, रजः अणुः; जनाः स्वकर्मजन्यया अल्पदृष्ट्या एतान् भेदान् पश्यन्ति — कथय, तत्र कः पदार्थः सत्यम्? तस्मात्, हे द्विजोत्तम, कदापि कस्यचित् पदार्थः नास्ति, चेतनातिरिक्तः; चेतनं एव, कर्मवासनावैविध्येन नानारूपं दृश्यते। शुद्धं, निर्मलम्, रागद्वेषलोभादिरहितं ज्ञानं एव नित्यम्, एकम्, परमम्; स वासुदेवः, परमेश्वरः, तस्मात् अन्यत् किमपि नास्ति। एवं सत्यम् अस्तित्वं ते प्रतिपादितं, ज्ञानं सत्यम्, अन्यत् असत्यम्; यद् व्यवहाराधारः, तस्य अपि जगदधीनता वर्णिता। यज्ञः, पशुः, अग्निः, हविः, ऋत्विजः, सोमः, देवाः, स्वर्गः, कामः — एतेषां कर्ममार्गे दृश्यफलानि, भोगाः भूम्यादीनां च तेषां फलानि। यद् अहं जगति उक्तवान्, तद् सर्वं कर्मबलात् सर्वत्र प्रवर्तते; तद् ज्ञात्वा, यत् नित्यं, अविचलम्, एकरूपं कर्म, तद् कर्तव्यम्, येन वासुदेवः प्राप्तः। श्रीमैत्रेयः उवाच — भगवन्, यथा पृष्टवान्, तथा भूमेः, समुद्राणां, नदीनां, ग्रहस्थानानां च व्यवस्था यथावत् उक्ता। त्रैलोक्यस्य विष्णौ अधिष्ठानं, तस्य स्थापनं, ज्ञानानुसारं परमार्थं च विशेषेण सम्यक् उक्तम्। किं तु, यत् भगवन् राजा भरतस्य विषये उक्तवान्, तस्य कथा श्रोतुम् इच्छामि; तां मे कथय। राजा भरतः शालग्रामे निवसन्, सदा योगनिष्ठः, वासुदेवस्मरणे मनः स्थितवान्। तस्य तिर्थस्य प्रभावात्, स सदा हरिं ध्यानं कृतवान्; तथापि, हे द्विजोत्तम, कथं स मुक्ति न प्राप्तवान्, पुनर्जन्म च प्राप्तवान्, तद् मे वद।