शृणु, मैत्रेय महर्षे! यदेतद् अखिलं विश्वं देवासुरमनुष्यसंयुक्तं तेनैव धृतम् अस्ति। कथं तु एषा व्यवस्था प्रवर्तते, तत् एकाग्रचित्तेन मम वचः शृणु। सूर्यः सप्तमासान् जलान्योषधिरसात्मकानि आकर्षति, ततः स एव वर्षति। तस्माज्जलात् अन्नं जायते, तस्मादन्नात् सर्वं जगद् उत्पद्यते। तेजस्वी सूर्यः तीक्ष्णैः किरणैः जलं लोकेभ्यः आकर्षति, ततः चन्द्रः तद् जलं पुष्णाति। चन्द्रः अपि वातमयानाड्यः व्योम्नि प्रयुञ्जानः तद् जलं मेघेषु वितरति, तानि जलानि वाष्परूपेण वह्निरूपेण च वातरूपेण च सन्ति। मेघाः तानि जलानि न नाशयन्ति, यतः तानि तेषां स्वभावतः आगतानि। मेघेषु स्थितानि जलानि वातेन नीतानि अधः पतन्ति, कालपरिणामं प्राप्य, हे मैत्रेय, शुद्धानि भवन्ति। दिव्यः सूर्यः चतुर्विधं जलं ग्रसति—नद्यः, समुद्राः, पृथिवी, जीवाश्च तस्मिन् अन्तर्भवन्ति। तेजस्वी सूर्यः दिव्यगङ्गायाः अपि जलं आकर्षति, स च मेघरहिते व्योम्नि स्वकिः किरणैः तत् भूमौ त्वरितं क्षिपति। द्विजोत्तम, यः पापक्लेशविनिर्मुक्तः तेन जलसंस्पर्शेन भवति, स नरकं न याति; तादृशः स्नानं दिव्यम् इति स्मृतम्। यत् जलं सूर्यदर्शनसमये मेघरहिते आकाशात् पतति, तत् दिव्यगङ्गाजलं इति विद्धि, सूर्यकिरणैः भूमौ क्षिप्तम्। यत् जलं सूर्ये तारेषु दृश्ये, कृत्यादिषु विषमेषु नक्षत्रेषु आकाशात् पतति, तत् गङ्गाजलं दिग्गजानां प्रावृट्क्षिप्तम् इति विद्धि। यत् तु युग्मनक्षत्रसंयोगे सूर्येण क्षिप्तं जलं, तत् सर्वं सूर्यकिरणैः पुनराकर्ष्यते, वितर्यते च। एते द्वौ—दिव्यगङ्गाजलं च दिव्यं स्नानं च—जनानां महापुण्यदायकौ पापभीतिक्षयकरौ, महर्षे। यत् तु मेघोत्सृष्टं जलं सर्वभूतानां पोषणाय भवति, द्विज, सर्वाणि ओषधिवृक्षादीनि तेन एव तिष्ठन्ति, स एव हि प्राणरसं अमृतं। तेन सर्वाः ओषध्यः परमवृद्धिं यान्ति, परिपक्वाः फलवन्तश्च भवन्ति, भूतानां हिताय उपयुज्यन्ते। तेन एव जनाः शास्त्रविहितानि कर्माणि यथाविधि प्रतिदिनं यजन्ति, तैः च कर्मभिः देवाः अपि तृप्यन्ति। एवं यज्ञाः, वेदाः, द्विजादिवर्णाः, सर्वे देवगणाः, सर्वे च भूतसमूहाः—एते सर्वे वर्षेण धार्यन्ते, तस्मात् अन्नसम्भवः भवति, वर्षं च, मुनिश्रेष्ठ, सूर्यादेव जायते। ध्रुवनामा स्थिरतारा सूर्यस्य आधारः, तं च ध्रुवं शिशुमारः धारयति, यः नारायणस्वरूपः। शिशुमारस्य हृदि नारायणः स्थित्वा, सर्वभूतानां धारणकर्ता, आद्यः सनातनश्च भवति। स्मर, सोमस्य रथः त्रिचक्रयुक्तः, मल्लिकासमप्रभः; दश अश्वाः तत्र युक्ताः, पञ्च दक्षिणे पञ्च वामे, एवं स सोमः सञ्चरति। तारागणाः, स्वगतिं चरन्त्यः, ध्रुवेण शीघ्रस्थिरेण संयोजिताः, तासां वृद्धिक्षयः सूर्यकिरणपथेव दृश्यते। सूर्यस्य अश्ववत् सोमस्यापि अश्वाः एकदा युज्यन्ते, कल्पपर्यन्तं तान् वहन्ति, जलसमुद्भवाः सन्तः। यदा सोमः, देवैः पीतो ह्रासितः, पुनः पूर्यते, तदा तेजस्वी सूर्यः शेषकलां एकया किरणया पूरयति। यत् देवैः पीयते, स सोमः प्रतिदिनं सूर्येण जलचौर्येण पूर्यते। अर्धमासे सोमस्थं रसं देवाः संगृह्णन्ति, तेनैव तृप्ताः अमृताश्च भवन्ति। त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयश्च शतानि त्रयश्च देवाः सोमं, रजनीनाथं, पिबन्ति। यदा द्वे एव कले शेषे, सोमः सूर्यरश्मौ अमाख्यायुक्तायाम् प्रविश्य, तत्रैव स्थित्वा अमावास्यायाम् स्मृतः। अह्निशेषे सोमः प्रथमं जलानि प्रविश्य, ततः ओषधीषु तिष्ठति, पश्चात् शनैः शनैः सूर्यं प्रति गच्छति। यः कश्चन ओषधिं छिनत्ति, पत्रं वा पतयति, सोमः तत्र स्थिते, स ब्रह्महत्यानरं प्राप्नोति। यदा पञ्चदशभागशेषः सोमः सायं शेषः, तदा पितरः तं अधमभागं पूजयन्ति। शेषे द्वे कले, या अमृतरसंयुक्ते, तां पितरः सोमात् पिबन्ति। तद् अमृतं सोमरश्मिसंसृष्टं, अमावास्यायां मुक्तं, पितॄणां मासपर्यन्तं परमं तृप्तिं ददाति; सौम्याः, बर्हिषदः, अग्निष्वात्ताः—एतेषां त्रयाणां पितृणां तृप्तिः भवति। एवं शुक्लपक्षे देवानां, कृष्णपक्षे पितॄणां, सोमरसयुक्ता शीतला अणवः कणाः ओषधीनां तान् पुष्णन्ति। सोमः ओषधिवनस्पतिसम्भवेन तेजसा हर्षेण च मनुष्यांश्च, पशूञ्च, कीटांश्च पुष्णाति। सोमपुत्रस्य रथः वाताग्निद्रव्यसंयुक्तः, अष्टौ बब्बूकाश्वाः तत्र युक्ताः, वातवेगा इव शीघ्रगामिनः। शुक्रस्य महती रथः वातच्छत्रयोकयुक्तः, भूमिजातैः अश्वैः युक्तः, ध्वजैः परिचारकैः च शोभितः। मङ्गलस्य रथः सुवर्णमयः, अष्टाभिः वह्निजातैः रक्तमणिसदृशैः अश्वैः युक्तः, दिव्यतेजसा शोभते। बृहस्पतेः सुवर्णरथः, अष्टाभिः श्वेताश्वैः युक्तः, वर्षान्ते राश्यन्तरे सञ्चरति। शनैश्चरस्य रथः व्योमजैः, चित्रवर्णैः अश्वैः युक्तः; शनैः शनैः गच्छन् शनैश्चरः तत्र आरोहति। स्वर्भानोः अष्टौ अश्वाः भृङ्गसदृशवर्णाः, सदा युक्ताः, हे मैत्रेय, तं रथं नित्यं वहन्ति। राहुः सूर्याद् विमुक्तः, संधिषु सोमं प्रति गच्छति; सोमात् पुनः सूर्यसंयोगे तं प्रति प्रतिनिवर्तते। एवं, मैत्रेय, दिव्यक्रमेण सूर्यचन्द्राद्याः विश्वस्य धारणं, वर्षजननं, अन्नसम्भूतिं, देवपितृपोषणं च कुर्वन्ति; एषा हि सनातनी जगद्व्यवस्था।