मुनिवर! सृष्टिकाले यत् कम्पनकारणं शक्तिरस्ति, सा एव प्रधाने आत्मनि च विशेषभेदस्य कारणं तथा तयोः परस्पराश्रयत्वस्यापि कारणमिति विद्धि। यथा वातः सलिलेन सह सङ्गम्य शतानि बिन्दून् धारयति, तथा विष्णोः शक्त्या प्रधाना च आत्मा च धार्येते। यथा मूलबीजात् मूलानि, काण्डानि, शाखाः च जाताः, तथा अन्यानि अपि बीजानि तस्मात् प्रथमात् जातानि दृश्यन्ते। तस्मात् अन्यानि, तभ्यः चान्ये, तथा अन्ये अपि उत्पद्यन्ते, हे मुनिश्रेष्ठ! सर्वे एते पूर्वपूर्वलक्षणकारणानुसारीणः भवन्ति। एवं, अव्यक्तात् महदादयः सम्पद्यन्ते; तस्मात् विशेषा भवन्ति, तस्मात् देवादयः, तस्मात् तेषां पुत्राः, तेषां चापि अपरे अपि वंशजाः। यथा वृक्षस्य बीजानां प्रसवेन वृक्षस्य किञ्चित् अपि ह्रासो न भवति, तथा सर्वेषां भूतानां सृष्ट्या अन्येषां भूतानां न कश्चन ह्रासः। यथा देशकालादयः वृक्षस्य कारणानि, तथैव विश्वपरिणामे भगवतः हर्येव कारणं, अन्यन्नास्ति। यथा तण्डुलबीजे मूलं, स्तम्भः, पत्राणि, अङ्कुरः, काण्डः, तुच्छः, पुष्पम्, क्षीरं, तण्डुलाः च, तत्र एव सम्पद्यन्ते, तथा एव सर्वे तत्रैव सन्ति। यदा सम्यक् कारणसंयोगः भवति, तदा तण्डुलबीजस्य तुच्छाः तण्डुलाः च प्रकट्यन्ते, हे मुनिश्रेष्ठ! एवं कर्मभेदेषु अपि, विष्णोः शक्तिं लब्ध्वा, देवादयः प्रकट्यन्ते। स एव विष्णुः परं ब्रह्म, यस्मात् इदं सर्वं जगत् उत्पद्यते, यस्मिन् स्थितमस्ति, यस्मिन् च अन्ते लीयते। तदेव ब्रह्म, तत् परमं पदं, सच्चासत् परं, येन सर्वमिदं चराचरं व्याप्यते, यस्मात् सर्वं सम्पद्यते। स एव मूलप्रकृतिः, स एव व्यक्तरूपः, स एव विश्वम्; तस्मिन् सर्वं लीयते, तस्मिन् एव स्थितमस्ति। स एव कर्ता, स एव यज्ञाराध्यः, स एव कर्मफलं; सर्वे साधनानि, सर्परादीनि, सर्वं हर्येव, अन्यन्नास्ति। श्रीपराशर उवाच— दिविषु यः हरिरूपः शिशुमाराकारः, नक्षत्रमयः, स एव विष्णुः; तस्य पुच्छभागे ध्रुवः स्थितः। स यदा भ्रमति, तदा चन्द्रसूर्यग्रहादयः अपि भ्रमन्ति; तस्यानुगता नक्षत्राणि यन्त्रचक्रवत् भ्रमन्ति। सूर्यचन्द्रताराग्रहाः सर्वे वातपाशैः ध्रुवे बद्धाः, तेन स्थिराः भवन्ति। दिवि यः शिशुमाररूपः तेजोमयः दृश्यते, स नारायणः इति कथ्यते; स एव सर्वलोकाधारः, स्वहृदि स्थितः। उत्तानपादस्य पुत्रः, लोकनाथं सम्पूज्य, स एव तारा अभवत्; स ध्रुवः शिशुमारस्य पुच्छे स्थितः। जनार्दनः शिशुमारस्य आधारः, स एव सर्वनियन्ता; शिशुमारः ध्रुवस्य आधारः, ध्रुवे सूर्यः प्रतिष्ठितः। एतेन सर्वं विश्वं, देवासुरमानुषादिसहितम्, धृतम्। एषां स्थितिः कथमिति शृणु— सूर्यः अष्टमासान् रसस्वरूपं जलं आदत्ते, तदनन्तरं वृष्टिं करोति, तस्मात् जलात् अन्नम्, तस्मात् सर्वं जगत्। सूर्यः तीक्ष्णरश्मिभिः जलं आदत्ते, चन्द्रः तद् पुष्णाति, चन्द्रः वातनाड्याः द्वारा आकाशे तद् मेघेषु वितरति, वाष्परूपेण, वह्निरूपेण, वातरूपेण च। मेघाः तद् जलं न त्यजन्ति, यतः तस्मात् एव आगतम्; मेघस्थं जलं वातेन प्रेरितम्, कालेन विकारं लब्ध्वा, भूमौ पतित्वा विशुद्धं भवति, हे मैत्रेय। सूर्यः चत्वारः जलप्रकारान् आदत्ते— नद्यः, समुद्राः, पृथ्वी, जीवाः च। सूर्यः दिव्यगङ्गाजलम् अपि आदत्ते, तद् रश्मिभिः मेघरहिते आकाशे भूमौ क्षिप्रं निक्षिपति। यः पुरुषः तेन जलस्पर्शेन पापमलविनिर्मुक्तः भवति, स न कदापि नरकं याति; स स्नानं दिव्यम् इति स्मृतम्। यत् जलं दिवि सूर्ये दृश्ये मेघरहिते पतति, तत् दिव्यगङ्गाजलम्; सूर्यरश्मिभिः भूमौ निक्षिप्यते। यत् जलं दिवि सूर्ये नक्षत्रेषु दृश्ये, कृत्यादिषु विषमेभ्यश्च नक्षत्रेषु, पतति, तत् गङ्गाजलम्; तद् दिशादिक्पालहस्तेभ्यः क्षिप्यते। यत् जलं दिवि युग्मनक्षत्रसंयोगे पतति, तत् सूर्येण क्षिप्तम्, तद् सर्वं सूर्यरश्मिभिः आदाय वितर्यते। एते उभयः, दिव्यगङ्गाजलम्, दिव्यस्नानं च, महापुण्यदायकौ, पापभीतिं नाशयतः, हे मुनिवर। यत् जलं मेघैः स्रवति, तत् सर्वभूतानां पुष्टये, ओ द्विजश्रेष्ठ! तत् सर्वं वनस्पतीनां जीवनामृतम्। तेन सर्वे वनस्पतयः परमवृद्धिं यान्ति, पच्यन्ते, फलं ददाति, सर्वेभ्यः भूतिभ्यः उपकारकाः भवन्ति। तेन जनाः, शास्त्रानुसारं, प्रतिदिनं यज्ञादिकर्माणि कुर्वन्ति, तैः कर्मभिः देवताः अपि पुष्यन्ति। एवं यज्ञाः, वेदाः, द्विजादिकुलानि, सर्वे देवगणाः, सर्वे भूतगणाः— —एते सर्वे वृष्ट्या धार्यन्ते, तया अन्नं जायते; सा वृष्टिः अपि सूर्येणैव उत्पाद्यते। ध्रुवः स्थिरतारा सूर्यस्य आधारः, शिशुमारः ध्रुवस्य आधारः, शिशुमारः अपि नारायणस्वरूपः। नारायणः शिशुमारस्य हृदि स्थितः, स एव सर्वभूतानां धारकः, आद्यः सनातनः च। सोमस्य रथः त्रिचक्रिकः, मल्लिकासमप्रभः; दश अश्वाः तत्र युक्ताः— पञ्च दक्षिणे, पञ्च वामे— स एव गच्छति। नक्षत्राणि स्वमार्गानुगतानि, ध्रुवेण शीघ्रेण स्थिरेण च बद्धानि; तेषां वर्धनक्षयौ सूर्यरश्मिपथवत्। एवं भगवतः विष्णोरनन्तशक्त्या सर्वं विश्वं, चराचरं, यथाक्रमं प्रवर्तते, स्थितं च भवति।