पराशरः महात्मा मैत्रेयाय उवाच — कृत्रिमस्य अकृत्रिमस्य च लोकयोः मध्ये महर्लोकः स्मृतः। सः कल्पान्ते शून्यः भवति, परन्तु पूर्णतः न विनश्यति। सप्त लोकान् सप्त अधोलोकान् च अहं ते वर्णितवान्; एषा ब्रह्माण्डस्य विस्तारः। तद् ब्रह्माण्डम् सर्वतः — ऊर्ध्वं, अधः, पार्श्वयोः — काष्ठफलबीजस्य बीजमिव आवरणेन संवृतम्। हे मैत्रेय, तदण्डं जलस्य आवरणेन दशगुणेन परिवृतम्; ततः सर्वे महाभूतानि तस्य बहिः अग्निना आवृतानि। अग्निः वायुनाऽवृतः, वायुः आकाशेन, आकाशः भूतेन, आकाशः महत्तत्त्वेन, एते सप्त आवरणानि, प्रत्येकं पूर्वात् अधिकं। महत्तत्त्वम् प्रधानेन परिवृतम्, या परं स्थितम्, अनन्ता च, यस्य प्रमाणं न ज्ञायते। तस्य विस्तारः अकल्पनीयः, सर्वकारणत्वात् सा प्रकृतिः परा। एतेषां ब्रह्माण्डानां सहस्राणि सहस्राणि, कोट्यः शतकोट्यः च सन्ति। यथा तिलबीजेषु तैलं अग्निः व्याप्नोति, तथा चेतनास्वाभावयुक्तः आत्मा प्रधाने व्याप्नोति। प्रधाना आत्मा च सर्वभूतानां साररूपेण विष्णोः शक्त्या महाबुद्ध्या च धार्येते, तयोः स्वभावः आश्रयः। तयोः भेदाश्रयकारणं सा शक्तिः, या सृष्टिकाले प्रवर्तनहेतुः भवति। यथा जलयुक्तः वायुः शतशः बिन्दून् धारयति, तथा विष्णोः शक्तिः प्रधाने आत्मनं च धारयति। यथा मूलबीजात् मूलं, काण्डः, शाखाः, इत्यादयः उत्पद्यन्ते, तथा अन्यानि बीजानि प्रथमात् उत्पद्यन्ते। तस्मात् अन्यानि, तस्मात् पुनरपि अन्यानि, हे मुने, सर्वे पूर्ववद् गुणकारणानुगताः। एवं अव्यक्तात् महत्तत्त्वादयः जायन्ते; तस्मात् विशिष्टानि भूतानि, तस्मात् देवादयः, तस्मात् तेषां पुत्राः, तेषां पुत्रेभ्यः अन्याः अपि। यथा बीजानां प्रसवात् वृक्षस्य क्षयः न भवति, तथा भूतानां सृष्ट्याऽपि क्षयः न भवति। यथा निकटत्वं कालादि वृक्षस्य कारणानि, तथा विश्वपरिणामे भगवतः हरिः एव कारणम्। यथा शालिग्रणे मूलं, काण्डः, पत्रं, अंकुरः, स्तम्भः, आवरणम्, पुष्पम्, क्षीरम्, धान्यं च, तथा तत्र यथायोग्यं कारणसंगतिः सति सर्वे अभिव्यञ्जन्ति। एवं विविधेषु कर्मसु, देवादयः विष्णोः शक्तिं प्राप्य अभिव्यञ्जन्ति। स विष्णुः एव परं ब्रह्म, यस्मात् सर्वं विश्वं उत्पद्यते, यस्मिन् स्थितम्, यत्र विलीयते। तत् ब्रह्म, तत् परं धाम, तद् उत्तमं पदं, यः सर्वं चराचरं व्याप्नोति, यस्मात् उत्पद्यते। सः एव मूलप्रकृतिः, व्यक्तरूपः, विश्वं च; तस्मिन् सर्वे विलीयन्ते, तस्मिन् स्थिताः। सः कर्ता, सः यज्ञरूपः, सः फलरूपः; सर्वे साधनानि, स्रुकादीनि, हरिं विना किञ्चिद् नास्ति। पराशरः पुनः उवाच — दिवि भगवान् हरिः मीनरूपे तारारूपे स्थितः, तस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः। तस्य भ्रमणेन चन्द्रः, सूर्यः, अन्ये ग्रहाः अपि भ्रमन्ति; ताराः तस्य अनुगमनं चक्रवत् कुर्वन्ति। सूर्यः, चन्द्रः, तारा, ग्रहाः सर्वे ध्रुवे वायुबन्धेन बद्धाः तिष्ठन्ति। दिवि मीनरूपः तारा-रूपः रूपः नारायणः उच्यते; सः स्वहृदि सर्वाधारः। उत्तानपादस्य पुत्रः, जगन्नाथं पूज्य, तारा-रूपः अभवत्; ध्रुवः मीनपुच्छे स्थितः। जनार्दनः मीनस्य आधारः, सर्वस्य निरीक्षकः; मीनः ध्रुवस्य आधारः, सूर्यः ध्रुवे स्थितः। एतद् विश्वं, देवाः, असुराः, मनुष्याः, तेन धार्यन्ति। कथं एतत्, शृणु एकचित्तेन — सूर्यः अष्टमासेषु रसात्मिका जलानि आकर्षति; ततः वर्षति, तस्मात् जलात् अन्नं, तस्मात् सर्वं जगत्। सूर्यः तीक्ष्णरश्मिभिः जलं गृह्णाति; ततः चन्द्रः पोषयति, चन्द्रः वायुनाड्याः द्वारा आकाशे तद् जलं मेघेषु वितरति, वाष्परूपेण, अग्निना, वायुनाऽपि। मेघाः तद् जलं न त्यजन्ति, यतः तद् तेषां स्वं; मेघस्थं जलं वायुनाऽपि भूमौ पतति, कालपरिणामं प्राप्य, हे मैत्रेय, शुद्धं भवति। सूर्यः दिव्यः चत्वारि जलानि गृह्णाति — नदीनां, समुद्रस्य, भूमेः, जीवात्मनः च। सूर्यः दिव्यगङ्गायाः जलं अपि गृह्णाति, मेघशून्ये दिवि तत् रश्मिभिः भूमौ शीघ्रं प्रक्षिपति। यः तेन जलेन स्नानं कृत्वा पापं मलं च त्यजति, सः नरः न नरकं याति; तद् स्नानं दिव्यं स्मृतम्। यद् जलं दिवि सूर्ये दृश्ये मेघाभावे पतति, तत् दिव्यगङ्गाजलं सूर्यरश्मिभिः प्रक्षिप्तम्। यद् जलं दिवि सूर्ये तारेषु कृतिका-प्रभृति विषमेषु नक्षत्रेषु दृश्यते, तत् गङ्गाजलं दिग्गजैः प्रक्षिप्तम्। यद् जलं दिवि युग्मनक्षत्रसंधिषु पतति, सूर्येण प्रक्षिप्तम्, तत् सर्वं सूर्यरश्मिभिः गृह्णाति, वितरति च। एवं पराशरः मैत्रेयाय विश्वस्य विस्तारं, ब्रह्माण्डस्य आवरणं, विष्णोः सर्वकारणत्वं, सूर्यचन्द्रादीनां स्थितिं, गङ्गाजलस्य दिव्यत्वं च, भगवतः हरिः एव सर्वस्य आधारः इति स्नेहपूर्वकं, श्रद्धया, विस्तरेण कथयामास।