मम पितुः महात्मनः तेन प्रकारेण उपदेशितः अहम्, तस्य वचनस्य गौरवात् तत्क्षणमेव यज्ञं समाप्तवान्। ततो भगवतः वसिष्ठस्य, मुनिश्रेष्ठस्य, प्रसन्नता अभवत्; तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यः तत्र आगतः। मम पितामहेन आदरपूर्वकं जलार्घ्यं समर्पितम्; तदनन्तरं आसने उपविष्टः पुलस्त्यः, पुलहस्य ज्येष्ठभ्राता, माम् उक्तवान्, मैत्रेय। "त्वं यः अद्य गुरुणा शिक्षितः क्षमां परिगृह्य, महतीषु अपि वैरप्रसङ्गेषु स्थितः, सर्वाणि शास्त्राणि अवगमिष्यसि। मम वंशः क्रोधेन अपि न विछिन्नः, अतः त्वं अन्यं महद्वरं मया लभसे। त्वं, वत्स, पुराणसंहितायाः कर्ता भविष्यसि, देवतानां तत्त्वतः स्वरूपं च वेत्स्यसि। तव चित्तं कर्मणि अकर्मणि च निर्मलं स्थास्यति; मम प्रसादात्, वत्स, संशयवर्जितं भविष्यति।" अनन्तरं मम पितामहः, भगवान् वसिष्ठः, माम् उक्तवान्—"यत् पुलस्त्येन उक्तं, तत् नूनं भविता।" एवं वसिष्ठपुलस्त्ययोः पूर्वं उक्तं सर्वं तव प्रश्नात् पुनः मम स्मृतौ आगतम्। अतः, मैत्रेय, यथापृच्छसि, सर्वं ते कथयिष्यामि; शृणुष्व पुराणसंहितां यथावत्। विश्वं विष्णोः उद्भवति, तस्मिन्नेव तिष्ठति; स एव जगतः धारकः नियन्ता च, स एव जगत्। श्रीपराशर उवाच—नमः विष्णवे, शुद्धाय, नित्याय, निरुपमाय, एकरूपाय, विजितात्मने। नमः हिरण्यगर्भाय, हरये, शंकराय, वासुदेवाय, त्रातारं स्रष्टारं धारयन्तं संहरन्तं च जगतः। नमः विष्णवे, एकरूपाय अनेकात्मने, स्थूलसूक्ष्मात्मने, व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय, मुक्तिहेतवे। नमः विष्णवे, परमात्मने, सृष्टिस्थितिसंहारमूलाय, सर्वलोकसाराय। अच्युताय, पुरुषोत्तमाय, जगदाधाराय, अणोः अणीयसे, सर्वभूतनिवासिने नमः। ज्ञानस्य स्वरूपं परमार्थतः शुद्धतमं; तत् केवलं विपर्ययदर्शनात् वस्तुस्वरूपवत् प्रतीयते। विष्णवे, जगद्भक्षकत्रातारूपाय, सर्वलोकेशाय, अजाताय, अव्ययाय, अविकृताय, नमस्कृत्य। यथापूर्वं, यत् भगवत् पद्मजेन पितामहेन, दक्षादिभिः ऋषिभिः पृष्टः, उक्तम्, तत् प्रवक्ष्यामि। यत् पुरुकुत्साय, नर्मदातटे, सारस्वतेन उक्तं, तेन मया श्रुतं, मया च सारस्वते उक्तं। स एव परः परेषां, आत्मा परमात्मनि स्थितः, रूपवर्णाद्यभेदरहितः। स न क्षीयते, न विनश्यति, न विक्रियते, न वर्धते, न जायते; केवलं "सदा अस्ति" इति उच्यते, न अन्यत्। सः सर्वत्र व्याप्य स्थितः, तेन वासुदेव इति विद्वांसः आहुः। तत् परं ब्रह्म नित्यं, अजं, अव्ययं, अविकृतं; एकरूपमेव, शुद्धं, त्याज्यरहितत्वात्। तदेव सर्वमिदं, व्यक्ताव्यक्तरूपधारी, पुरुषरूपेण, कालरूपेण च प्रतिष्ठितम्। द्विज, पुरुषः परब्रह्मणः आद्यं रूपम्; तथैव व्यक्ताव्यक्तौ, कालः च अन्यानि पराणि रूपाणि। यद् प्रकृत्याद्यतिरिक्तं, पुरुषात्, व्यक्तात्, कालात् च, तत् विशुद्धं पदं मुनयः विष्णोः परमं धाम पश्यन्ति। प्रकृतिपुरुषव्यक्तकालरूपाणि, स्वस्वविभागेषु, भूतानां स्थितिसर्गलयकारणानि। विष्णुः एव व्यक्तम्, अव्यक्तं, पुरुषः, कालः च; तस्य लीलया बालवत् प्रवृत्तिः पश्य। यदवक्तुम् अर्हन्ति प्रधानेति मुनिवर्याः, सा सूक्ष्मा प्रकृतिः, नित्यं, सत्-असदात्मिका। सा अव्यया, अन्या नास्ति आधारः, अमेया, अजराः, स्थिरा; निःशब्दा, निःस्पर्शा, रूपगुणवर्जिता। सा त्रिगुणात्मिका, जगतः कारणं, अनादिः, अनुत्पत्तिः, अनन्ता; अतः सृष्टिपूर्वे, प्रलयान्ते च, सा एव आसीत्। वेदविदः, ब्रह्मनिष्ठाः आचार्याश्च, एष एव अर्थः पठ्यते, प्रधाने प्रधानत्वं स्थापयन्ति। नासीत् दिनं, न रात्रिः, न व्योम, न पृथिवी, न आत्मा, न प्रकाशः, न किञ्चन; केवलं एकं प्रधनं ब्रह्म, इन्द्रियमनसाम् अगोचरं, तदा आसीत्। हे मुनि, विष्णोः सत्यरूपात् परे द्वे रूपे—प्रधाना च पुरुषश्च; तयोः पृथक्त्वे विशुद्धत्वे च, अपरं रूपं जायते, कालः इति द्विज। यद् प्रकृतौ महाप्रलये अपि व्यक्तं स्थितम्, तत् प्राकृतं इति विद्वांसः प्राहुः, यः प्रत्येककल्पे स्थितम्। भगवान् कालः अनादिः, न अन्तः, अतः सृष्टिस्थितिलयचक्रं अनवच्छिन्नम्। गुणेषु सम्यगवस्थाने जीवस्य पृथक्त्वे च, तदा विष्णोः कालरूपे विकारः भवति। तदा परमात्मा, विश्वस्य सारः, सर्वव्यापी, सर्वभूतनाथः, सर्वात्मा, परमेश्वरः, तेजस्वी ब्रह्म भवति। हरिः, स्वेच्छया, प्रधाने च पुरुषे च, क्षरे अक्षरे च, प्रविश्य, सृष्टिकाले तौ समुद्धूतवान्।