पराशरमुनिः मैत्रेयाय कथयति— ऋषीणां ऊर्ध्वे, लक्षयोजनशतेन दूरे, ध्रुवः स्थितः अस्ति, यः समग्रदीप्तिवृत्तस्य अक्षरूपेण प्रतिष्ठितः। एवं त्रयः लोकाः उन्नतिसोपानक्रमेण वर्णिताः; एषा भूमिः यज्ञकर्मणां क्षेत्रम्, यत्रैव यज्ञः प्रतिष्ठितः। ध्रुवस्योपरि महर्लोकः, यत्र कल्पपर्यन्तं वसन्ति महर्षयः, दशलक्षयोजनमितोपरि स्थितः इति श्रूयते। ततो द्विशतलक्षयोजनमितोपरि जनलोकः, यत्र ब्रह्मपुत्राः सनन्दनादयः शुद्धचित्ताः प्रतिष्ठिताः। पुनः तस्य चतुर्गुणमितोपरि तपोलोकः, यत्र विराजः देवाः तपदुःखवर्जिताः निवसन्ति। ततो षड्गुणमितोपरि सत्यलोकः, ब्रह्मलोकः, यत्र पुनर्जन्म न विद्यते। यत् पृथिव्यां यन्मृद्भूतं पदाति-गम्यं तद्भूर्लोकः इति कथितम्। पृथिव्याः सूर्यस्य च मध्ये, यत् क्षेत्रं सिद्धर्षिभिः सेवितं, तद्भुवर्लोकः इति द्वितीयः लोकः। ध्रुवसूर्ययोः मध्ये चतुर्दश नियुतपरिमितं यत् देशं, तद् दिव्यम् लोकम्; एषः अपि लोकव्यवस्थाविचारकैः वर्णितः। एषा लोकत्रयी कृत्रिमत्वेन गण्यते, जन, तपः, सत्य नाम त्रयः अकृत्रिमाः। कृत्रिम-अकृत्रिमयोः मध्ये महर्लोकः स्मृतः; सः कल्पान्ते शून्यः भवति, न तु सम्पूर्णनाशं याति। एवं सप्त लोकाः सप्त च अधोलोकाः विस्तरेणोक्ताः; एष एव ब्रह्माण्डस्य विस्तारः। एतत् ब्रह्माण्डं सर्वतः—ऊर्ध्वतः, अधस्तात्, पार्श्वयोः—कठिनकठिनफलबीजवत् आवृतम् अस्ति। एतदण्डं दशगुणेन जलैः परिवृतम्; तत् सर्वैः भूतैः परिवेष्टितम्, बहिः च अग्निना परिवृतम्। अग्निः वायुना, वायुः आकाशेन, आकाशः भूततत्त्वेन, तच्च महत्तत्त्वेन आवृतम्; सप्त आवरणानि, प्रत्येकं पूर्वात् दशगुणं विस्तीर्णम्। महत्तत्त्वस्य बहिः प्रधानं संस्थितम्; अनन्तम्, अपरिमेयम्। तस्य विस्तारः अतीव दुर्गमः; सर्वकारणत्वात् सा प्रकृतिः परा। एतेषां ब्रह्माण्डानां सहस्रशः, लक्षशः, कोटिशः सन्ति। यथा तिलतैलं सर्वत्र अग्निना व्याप्यते, तथैव चेतनासंयुक्तः आत्मा प्रधानं व्याप्नोति। प्रधानात्मनोः, सर्वभूतात्मनोः, विष्णोः शक्त्या महाबुद्ध्या च पालनं, आश्रयस्वरूपता च वर्तते। तयोः भेदाश्रयत्वस्य कारणं, स्रष्टुकाले या शक्तिः सञ्चलनकारिणी सा एव। यथा वातः जलसंयोगेन शतशः बिन्दून् धारयति, एवं विष्णोः शक्तिः प्रधानात्मनौ धारयति। मूलबीजात् यथा मूलानि, काण्डानि, शाखादयः उत्पद्यन्ते, तथा तस्मात् अन्यानि बीजानि जायन्ते। तेषां तः अन्यानि, तेषां चापि अन्यानि, पूर्वपूर्वहेतुलक्षणानुसारेण सर्वे उत्पद्यन्ते। एवं अव्यक्तात् महत्तत्त्वादयः, तस्मात् भूतविशेषाः, तस्मात् देवादयः, तेषां पुत्राः, तेषां चापि अपरे सन्तानाः जायन्ते। यथा बीजानां प्रसवेन वृक्षस्य नापचयः, एवं भूतानां सृष्ट्या भूतानां नापचयः। यथा देशकालादयः वृक्षस्य हेतवः, तथा जगद्विकारस्य कारणं केवलं श्रीहरिरेव। यथा तण्डुलके बीजमूलं, काण्डं, पत्रं, अंकुरः, स्तम्भः, आवरणम्, पुष्पं, क्षीरं, तण्डुलाः, तुषाः, तण्डुलाः च, युक्तहेतुसंयोगेन प्रादुर्भवन्ति, तथा विविधकर्मसु, देवादयः विष्णोः शक्तिं प्राप्य प्रादुर्भवन्ति। स एव विष्णुः परं ब्रह्म, यस्मात् इदं विश्वं जायते, यत्र तिष्ठति, यत्र च विलीयते। तद् ब्रह्म, परं धाम, सत्-असदतीतम्, येन सर्वं चराचरं व्याप्यते, यस्मात् सर्वं समुत्पद्यते। स एव मूलप्रकृतिः, व्यक्तिरूपः, जगदात्मा च; तस्मिन् सर्वं लीयते, तस्मिन् एव तिष्ठति। स एव कर्ता, स एव यज्ञः पूज्यः, स एव कर्मणः फलं; सर्वे साधनानि—सुरुच्यादीनि—हरेः विना न विद्यन्ते। श्रीपराशरः पुनः कथयति— दिवि यः हरिरूपः तारकसमुदायविग्रहः शिशुमाराकृतिः दृश्यते, तस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः। तस्य चक्रवत् परिभ्रमणेन चन्द्रः, सूर्यः, अन्ये ग्रहाः अपि भ्रमन्ति; तस्य अनुगमनं तारा अपि कुर्वन्ति। सूर्यचन्द्रताराग्रहाः सर्वे ध्रुवे वायुपाशैः बद्धाः, तेनैव स्थिराः भवन्ति। यः दिवि शिशुमाररूपः दीप्तिसमूहः, स नारायणः इति कथ्यते; स एव स्वहृदि सर्वलोकाश्रयः। उत्तानपादपुत्रः, जगन्नाथं पूज्य, तारे रूपं प्राप, स एव ध्रुवः शिशुमारपुच्छे प्रतिष्ठितः। जनार्दनः शिशुमारस्य आधारः, सर्वनियन्ता च; शिशुमारः ध्रुवस्य आधारः, सूर्यः च ध्रुवे प्रतिष्ठितः। इति।