परमस्नेहेन भगवत्पराशरः मैत्रेयमृषिं सम्बोध्य उवाच— “समुद्राः पर्वताः द्वीपाः दिशः नद्यश्च, सर्वं संक्षेपेण मया वर्णितम्। किं पुनरत्र श्रोतुमिच्छसि?” इत्युक्ते, मैत्रेयः पुनः प्रणिपत्य प्राह— “भो भगवन्, त्वया मम पृथिवी सम्पूर्णा व्याख्याता; अधुना भूवर्लोकाद्यादीनां लोकानां वर्णनं श्रोतुमिच्छामि। तथा, भो भागवत, ग्रहाणां विन्यासं प्रमाणं च विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि।” तदा श्रीपराशरः प्रत्युवाच— “यावदेतत् सूर्यचन्द्राग्निरश्मिभिः प्रकाश्यते, तावदेव समुद्रनद्यादिपर्वतयुक्ताया भूमेः प्रमाणं विद्धि। द्विजोत्तम, आकाशस्यापि प्रमाणं भूमेः व्यासवत् एवोच्यते। सूर्यस्य पथः पृथिव्याः शतयोजनसहस्रे स्थितः; तस्मादूर्ध्वं तावदेव चन्द्रस्य पथः। चन्द्रस्योपरि पूर्णं शतयोजनसहस्रं तारेभ्यः परिक्रमाकारः प्रकाशते। तत्तारमण्डलात् द्विशतयोजनसहस्रं बुधग्रहः; तस्मादूर्ध्वं तावदेव शुक्रः। शुक्रस्योपरि तावदेव मङ्गलः; मङ्गलस्योपरि द्विशतयोजनसहस्रं बृहस्पतिः, देवगुरुः। बृहस्पतेःोपरी द्विशतयोजनसहस्रं शनैश्चरः स्थितः; तस्मादूर्ध्वं शतयोजनसहस्रे सप्तर्षिमण्डलम्। सप्तर्षिभ्यः शतयोजनसहस्रं ध्रुवः, सर्वनक्षत्रचक्रस्य अक्षस्थाने स्थितः। एवं त्रयः लोकाः ऊर्ध्वसंख्यया मया वर्णिताः। अयं च भूमण्डलः यज्ञक्षेत्रत्वेन स्थितः, अत्रैव यज्ञः प्रतिष्ठितः। ध्रुवस्योपरि दशमिलियन्योजनसहस्रे महर्लोकः, यत्र कल्पपर्यन्तं वासिनः स्थिताः। तस्मादूर्ध्वं द्विशतमिलियन्योजनसहस्रे जनलोकः, यत्र शुद्धचित्ताः ब्रह्मपुत्राः सनन्दनादयः प्रसिद्धाः। जनलोकस्य चतुर्गुणे तु तपोलोकः, यत्र विराजः तापनिर्मुक्ता देवाः प्रतिष्ठिताः। तपोलोकस्य षड्गुणे सत्यलोकः, ब्रह्मणः स्थानं, यत्र पुनरावृत्तिर्नास्ति। यद्भूम्या पादचार्यं यत्सर्वं स्थावरं तद्भूर्लोकः, अस्य विस्तारो मया वर्णितः। पृथिव्या सूर्यपर्यन्तं यत्स्थानं, यत्र सिद्धाः ऋषयश्च विचरन्ति, स भूवर्लोकः द्वितीयः लोकः। ध्रुवसूर्ययोर्मध्ये चतुर्दश नियुतं योजनेषु स्वर्गलोकः, स च लोकविन्यासविद्भिः कथितः। एष त्रयी लोक्यः कृत्रिमत्वेन परिगण्यते; जन, तपः, सत्यलोकाः अकृत्रिमास्त्रयः। तयोः मध्ये महर्लोकः स्मृतः, स कल्पान्ते शून्यः स्यात्, न तु सम्पूर्णनाशः। सप्त लोकाः सप्त च अधोलोकाः मया वर्णिताः, एष ब्रह्माण्डस्य विस्तारः। एष ब्रह्माण्डः सर्वतः पार्श्वतः, ऊर्ध्वतः, अधस्तात् चाण्डफलबीजवत् आवृतः। अयं जलैः दशगुणितः परिवृतः, ततः सर्वैः भूतैः परिवेष्टितः; तद्बाह्ये अग्निना परिवृतः। अग्निः वायुना, वायुः आकाशेन, आकाशः भूतादिना, स च महत्तत्त्वेन, एवं सप्तावरणानि, प्रत्येकं पूर्वात् दशगुणं महत्तरं। महत्तत्त्वस्योपरि प्रधाना परा स्थितिः, या अनन्ता, यस्याः मापनं न ज्ञायते। सा प्रधाना सर्वकारणत्वात् परा प्रकृतिः। एवं सहस्रशः लक्षशः च ब्रह्माण्डानि सन्ति। यथा तिलबीजे तैलं व्याप्तं, तथा चैतन्यसम्पन्न आत्मा प्रधाने व्याप्य स्थितः। प्रधाना आत्मा च, सर्वभूतसाररूपे, विष्णोः महाबुद्धेः शक्त्या धार्येते, पराश्रयस्वभावौ च। तयोः भेदाश्रयत्वहेतुः सा शक्तिः, या सृष्टिकाले चालनहेतुः भवति। यथा जलयुक्तवायुः शतशः बिन्दून् धारयति, तथा विष्णोः शक्तिः प्रधाना-आत्मनौ धारयति। यथा मूलाद्बीजात् मूलानि, काण्डाः, शाखाः, अन्यानि च जातानि, तथा तस्मात् अन्यानि बीजानि जायन्ते। तस्माद्भ्यः अन्यानि, ताभ्यः चान्ये, सर्वे पूर्वलक्षणहेतुभ्यः अनुवर्तन्ते। एवं अव्यक्तात् महत्तत्त्वादयः, तस्मात् भूतविशेषाः, ततो देवादयः, तेषां पुत्राः, तेषां तु अपि पुत्राः। यथा बीजोत्पन्ने तरौ नापचयो भवति, तथा सृष्टौ भूतेष्वप्यपचयः नास्ति। यथा अन्तराले कालादीनि कारणानि तरोः, तथा जगद्विकारस्य कारणं केवलं श्रीहरिरेव। यथा तण्डुलबीजे मूलं, काण्डं, पत्त्रं, अंकुरः, स्तम्भः, तुका, पुष्पं, क्षीरं, तण्डुलाः च जायन्ते; तुषाः च धान्यं च, सर्वं यथायोग्यं कारणसंयोगे प्रकटते। एवं विविधकर्मसु देवादयः विष्णोः शक्तिं प्राप्य एव प्रकटन्ते, हे द्विजश्रेष्ठ।