मैत्रेय! यः कश्चन वासुदेवस्य स्मरणे, जपकाले, यज्ञकाले, पूजाकाले च चित्तं स्थिरं करोति, तस्य यदपि व्यवधानं जायते, तत् स्वर्गपतित्वस्यादिफलमेव भवति। स्वर्गारोहणस्य, यत्र पुनः आगमनं निश्चितम्, वासुदेवनामजपस्य, मोक्षबीजस्य च, का तुलना अस्ति? तस्मात्, हे महर्षे! यः नरः दिनरात्रं विष्णोः स्मरणं करोति, स न कदापि नरकं गच्छति; तस्य सर्वे पापाः क्षीयन्ते। यत् मनः हर्षजनकं भवति, तत् स्वर्गः; यत् तद्विपरीतम्, तत् नरकः। 'स्वर्ग' 'नरक' इति शब्दाः, हे द्विजश्रेष्ठ! पुण्यपापयोः सूचकौ स्तः। एकमेव वस्तु दुःखस्य, सुखस्य, ईर्ष्यायाः, कोपस्य च कारणं भवति; अतः वस्तु स्वभावतः वस्तुतः किम्? यद् एव वस्तु सुखहेतुः, तत् पुनः दुःखहेतुर्भवति; यद् एव कोपस्य कारणं, तदेव च प्रियत्वस्य अपि। तस्मात्, न किञ्चिद् दुःखरूपं न च किञ्चित् सुखरूपम्, एषा हि मनसः विकारः, सुखदुःखादिलक्षणः। केवलं ज्ञानमेव परं ब्रह्म; बन्धनं च ज्ञानम् उच्यते। इदं सर्वं विश्वं ज्ञानमयमेव; ज्ञानात् परं नास्ति किञ्चन। ज्ञानमेव ज्ञानं चाज्ञानं च इति विद्धि, हे मैत्रेय। एवं ते पृथिव्याः मण्डलं, सर्वाणि अधोलोकानि, नरकानि च विस्तारतः कथितानि, हे द्विजोत्तम। समुद्राः, पर्वताः, द्वीपाः, दिशः, नद्यः च सर्वं संक्षेपेणोक्तम्; किम् अन्यद् श्रोतुम् इच्छसि? मैत्रेय उवाच— हे ब्रह्मन्! त्वया मया पृथिव्याः सम्पूर्णविवरणं श्रुतम्; अधुना, भोः मुने, भूर्लोकादारभ्य लोकानां वर्णनं श्रोतुम् इच्छामि। एवं, हे भाग्यवन्! ग्रहाणां विन्यासं मापनं च अपि वक्तुम् अर्हसि, यतः अहम् एतदर्थं त्वां पृच्छामि। पराशर उवाच— पृथिव्या: विस्तारः, यत्र सूर्यचन्द्राग्नीनां रश्मिभिः प्रकाश्यते, तावत् एव सागरनद्यादिपर्वतानां विस्तारः परिगण्यते। आकाशस्य मापनं, पृथिव्याः व्यासवत् एव, पार्श्वयोः पर्यन्तं स्मृतम्। सूर्यस्य मण्डलस्य पथः पृथिव्याः शतयोजनसहस्रदूरे स्थितम्; तस्मात् एव दूरे चन्द्रस्य पथः। चन्द्रात् शतयोजनसहस्रं परं नक्षत्रमण्डलम् उज्ज्वलति। नक्षत्रमण्डलात् द्विशतयोजनसहस्रं परं बुधग्रहः; तस्मात् एव दूरे शुक्रः। शुक्रात् एव दूरे भौमः (मङ्गलः); तस्मात् द्विशतयोजनसहस्रं परं बृहस्पतिः, देवानां गुरुः। बृहस्पतेः द्विशतयोजनसहस्रं परं शनैश्चरः; तस्मात् शतयोजनसहस्रं परं सप्तर्षीणां मण्डलम्। सप्तर्षीमण्डलात् शतयोजनसहस्रं परं ध्रुवः, यः सर्वदीप्तिमण्डलानां अक्षरूपे स्थितः। एवं, हे महर्षे! त्रिलोक्याः उन्नत्यनुक्रमः उक्तः। एषा भूमिः यज्ञकर्मणां क्षेत्रम्, यत्र यज्ञः प्रतिष्ठितः। ध्रुवात् परं महर्लोकः, यत्र कल्पपर्यन्तं वासिनः वसन्ति, दशमिलियन्योजनदूरे स्थितः। तस्मात् द्विशतमिलियन्योजनदूरे जनलोकः, यत्र ब्रह्मणः पुत्राः सनन्दनादयः शुद्धचित्ताः निवसन्ति। जनलोकात् चतुर्गुणदूरे तपोलोकः, यत्र विराजः, तापरहिताः देवाः, स्थिताः। तपोलोकात् षड्गुणदूरे सत्यलोकः, ब्रह्मणः लोकः, यत्र पुनर्जन्म नास्ति। यत् पृथिव्यां पादेन गन्तुं शक्यते, तत् भूर्लोकः नाम; तस्य विस्तारः मया उक्तः। पृथिव्याः सूर्यस्य च मध्ये, यत्र सिद्धाः ऋषयश्च गच्छन्ति, स भूवर्लोकः द्वितीयः लोकः, हे मुने। ध्रुवस्य सूर्यस्य च मध्ये, यः चतुर्दशनियुतपरिमाणः, स स्वर्गलोकः, इति लोकविन्यासदर्शिभिः कथ्यते। एषा त्रयी लोक्यः कृत्रिमा इति स्मृता; जन, तपस्, सत्य नाम त्रयी अकृत्रिमा। तयोः मध्ये महर्लोकः, यः कल्पान्ते शून्यः भवति, परन्तु न विनश्यति। सप्त लोकाः सप्त अधोलोकाः च मया वर्णिताः, एषा ब्रह्माण्डस्य सीमा। एषः ब्रह्माण्डः सर्वतो जलावरणेन दशगुणितेन परिवेष्टितः, यथा कर्कटीबीजस्य आवरणम्। तस्य जलेन, जलस्य परितः अग्निना, अग्नेः वातेन, वातस्य आकाशेन, आकाशस्य महाभूतप्रवृत्त्या, तस्य महत्तत्त्वेन, एवं सप्तावरणानि, प्रत्येकं पूर्वात् दशगुणमधिकम्। महत्तत्त्वस्य परितः प्रधानं, यत् परं स्थितम्, अनन्तम्, तस्य मापनं न ज्ञायते। तस्य विस्तारः अतीव अगणनीयः, हे मुने, सर्वकारणत्वात् सा प्रकृतिः परा। एतादृशानि सहस्रशः ब्रह्माण्डानि, शतानि कोटयः च, अर्बुदानि च सन्ति। यथा तिलेषु तैलं व्याप्यास्ति, तथा प्रधानमण्डले चैतन्यविज्ञानयुक्त आत्मा व्याप्यास्ति। प्रधानं च आत्मा च, सर्वभूतसाररूपेण, विष्णोः महाबुद्धेः शक्त्या धार्येते, अन्योन्याश्रयरूपेण स्थिते। इत्येवमेतत्, हे मैत्रेय, भगवत्पराशरेण सम्पूर्णलोकविन्यासः, तेषां स्वरूपम्, तेषां कारणं च, श्रद्धया सम्यग् कथितम्।