ये पुरुषाः ये च वर्णाश्रमधर्मान् कृत्स्नशः कर्मणा मनसा वाचा च लङ्घयन्ति, ते सर्वे नरकं पतन्ति। दिवि स्थिताः देवाः तान् अधोमुखान् नरकवासिनः पश्यन्ति; तथा नरकस्थैः अपि देवाः अधोमुखाः दृश्यन्ते। स्थावराः कीटकाः अण्डजाः पक्षिणः पशवः मनुष्याः धर्मिष्ठाः देवाः ततो मुक्ताः—एते सर्वे यथाक्रमं विद्यमानाः सन्ति। आद्येषां सहस्रांशः, ततोऽन्येषां क्रमशः; एते सर्वे, महाभाग, मोक्षप्राप्तेः पर्यन्तं प्रवर्तन्ते। यावन्ति दिवि भूतानि, तावन्त्येव नरके; पापकृत् प्रतिकर्तव्यं परिहृत्य नरकं गच्छति। पापानां यथारूपं प्रायश्चित्तानि विधीयन्ते; तानि स्मृत्वा परमर्षिभिः निगदितानि। महापापस्य महत् प्रायश्चित्तम्, लघुपापस्य लघु; एवं स्वायम्भुवादिभिः विज्ञातैः उक्तं, मैत्रेय। सर्वाणि प्रायश्चित्तानि तपःकर्मात्मकानि; तेषु सर्वेषु च श्रीकृष्णस्मरणं परमं। कृतपापस्य यदा मनुष्यस्य हृदि साक्षात् ग्लानिः जायते, तदा हरिस्मरणमेव तस्य एकं परं प्रायश्चित्तम्। प्रातः रात्रौ सन्ध्यायाम् मध्याह्ने च नारायणस्मरणं कुर्वन् मनुष्यः तत्क्षणात् एव तम् आप्नोति, पापं नाशयन्; विष्णोः स्मरणेन संचितदुःखक्षये सति मोक्षं प्राप्नोति, स्वर्गलाभः तु तस्य विघ्नः स्मृतः। जपहोमार्चनादिषु यस्य मनः वासुदेव एव स्थितम्, तस्य विघ्नः देवेश्वरत्वादिफलमेव, मैत्रेय। स्वर्गारोहणं पुनरावृत्तिलक्षणं, वासुदेवजपस्य च मोक्षबीजत्वं—यत्र तुलनापि नास्ति। अतः, महर्षे, यो विष्णुं दिवानिशं स्मरति, स नरकं न गच्छति, सर्वपापक्षयात्। यत् चित्तप्रसादनं तदेव स्वर्गः, विपरीतम् नरकः; पापपुण्ययोः एव नाम ‘नरकः’ ‘स्वर्गः’ इति, द्विजोत्तम। एकमेव वस्तु दुःखहेतुः, सुखहेतुः, ईर्ष्याहेतुः, क्रोधहेतुः च; अतः वस्तुनः वस्तुत्वं कथं स्यात्? यद् एव वस्तु सुखहेतुः, तदेव पुनः दुःखहेतुः; तदेव क्रोधस्य, प्रीत्याः च कारणम्। अतः न किञ्चन दुःखस्वरूपं, नापि किञ्चन सुखस्वरूपम्; एषा मनसः विकारः सुखदुःखादिलक्षणः। ज्ञानमेव परं ब्रह्म, ज्ञानमेव बन्ध इति चोच्यते; इदं विश्वं ज्ञानरूपमेव, ज्ञानात् परं नास्ति किञ्चन। एवम् एव, मैत्रेय, ज्ञानं एव ज्ञानमिति चाज्ञानमिति च कथ्यते। एवं ते पृथिव्याः मण्डलं, समस्तानि अधोलोकान्, नरकांश्चोक्तानि, द्विजोत्तम। समुद्राः, पर्वताः, द्वीपाः, दिशः, नद्यः—सर्वं संक्षेपेणोक्तम्; किं भूयः श्रोतुमिच्छसि? एवमुक्ते मैत्रेयः उवाच—हे ब्रह्मन्, त्वया एषा पृथिवी सम्यग् व्याख्याता; अधुना, भगवन्, भूवर्लोकादि लोकानां वर्णनं श्रोतुमिच्छामि। एवं, महाभाग, ग्रहाणां स्थितिं प्रमाणं च मम पृच्छतः सम्यक् कथय। श्रीपराशर उवाच—यावत् सूर्यचन्द्राग्नीनां रश्मिभिः प्रकाश्यते, तावत् समुद्रनदीपर्वतयुक्तायाः पृथिव्याः विस्तारः परिगण्यते। व्योम्नः प्रमाणं पृथिव्याः व्यासवत् परिगणितम्, द्विजोत्तम। सूर्यस्य पथः पृथिव्याः शतयोजनसहस्रं दूरम्; तस्मात् एव दूरीकृत्य चन्द्रस्य पथः। चन्द्रात् शतयोजनसहस्रं ऊर्ध्वं नक्षत्रमण्डलम् प्रकाशते। नक्षत्रमण्डलात् द्विशतयोजनसहस्रं ऊर्ध्वं बुधग्रहः; बुधात् तावत् एव दूरीकृत्य शुक्रः। शुक्रात् तावत् एव दूरीकृत्य मङ्गलः; मङ्गलात् द्विशतयोजनसहस्रं ऊर्ध्वं बृहस्पतिः। बृहस्पतेः द्विशतयोजनसहस्रं ऊर्ध्वं शनैश्चरः; तस्मात् शतयोजनसहस्रं ऊर्ध्वं सप्तर्षिमण्डलम्। सप्तर्षिभ्यः शतयोजनसहस्रं ऊर्ध्वं ध्रुवः, यः सर्वनक्षत्रमण्डलस्य अक्षरूपेण स्थितः। एवं, महर्षे, त्रयः लोका ऊर्ध्वतः निरूपिताः; एषा पृथिवी यज्ञभूमिः, यज्ञः चात्र प्रतिष्ठितः। ध्रुवात् ऊर्ध्वं महर्लोकः, यत्र कल्पपर्यन्तं वासः; स दशमिलियन्योजनमितः परिगण्यते। तस्मात् द्विशतमिलियन्योजनमितः ऊर्ध्वं जनलोकः, यत्र ब्रह्मणः पुत्राः सनन्दनादयः शुद्धचित्ताः प्रतिष्ठिताः। जनलोकात् चतुर्गुणमितः ऊर्ध्वं तपोलोकः, यत्र विराजः निर्व्यथाः देवाः स्थिताः। तपोलोकात् षड्गुणमितः ऊर्ध्वं सत्यलोकः, ब्रह्मलोकः, यत्र पुनरावृत्तिर्नास्ति। यत् पृथिव्यां पादयुक्तं, तत् भूरलोकः, तस्य विस्तारः मया प्रोक्तः। पृथिव्या आदित्यपर्यन्तं क्षेत्रं, यत्र सिद्धाः ऋषयः च विचरन्ति, भूवर्लोकः नाम, द्वितीयः लोकः, ऋषिसत्तम। ध्रुवस्य च सूर्यस्य च मध्ये यः दूरीकृतः प्रदेशः, स चतुर्दश नियुतमितः, स्वर्गलोकः नाम, स च लोकविन्यासविचिन्तकैः वर्णितः। एष त्रयः लोकः कृत्रिमः परिगण्यते; जन, तपः, सत्य नाम त्रयः अकृत्रिमाः। एवं, मैत्रेय, पृथिव्याः, अधोलोकानां, नरकानां, च लोकानां विन्यासः, विस्तारः, प्रमाणं च, यथाक्रमं, यथाशास्त्रं, मया ते सम्यग् निरूपितम्।