शृणु, मैत्रेय! यदा धर्मस्य विज्ञानं व्याख्यातं तदा तत्र पापिनां नरकगमनस्य विविधानि कारणानि परिगण्यन्ते। ये जूयन्ति, मत्स्यान् गृह्णन्ति, मृण्मये पात्रे भोजनं कुर्वन्ति, विषं ददाति, सूत्रकाराः, महिषपालकाः, उत्सवदिने ब्राह्मणः कर्म कुर्वन् च—एते सर्वे नरकं यान्ति। अग्निदाहकः, मित्रघ्नः, भविष्यवक्ता, ग्रामपुरोहितः, रुधिरमोहितः, सोमविक्रेता—एते अपि नरकपतिताः स्युः। यः यज्ञं वा ग्रामं वा विनाशयति, स वैतरणीं नदीं गच्छति। यः शुक्रपातकं करोति, सीमालङ्घनं वा, शुचिर्न स्यात्, मायया जीवेत्—एते तमसि नरके पतन्ति। यः हेत्वाभावेन वनं छिनत्ति, स तिक्तशाखिनि वनं गच्छति; अजाविक्रीता, मृगयुः च अग्निशिखासु पतन्ति। हे द्विजश्रेष्ठ! ये गृहक्षेत्रादीन् दहन्ति, ते अपि तत्रैव गच्छन्ति। यः प्रतिज्ञां भङ्क्ते, स्वधर्मं त्यजति, स तेनापरेण सह लोहशूलयन्त्रे क्लिश्यते। ब्रह्मचारिणः स्वप्ने दिवा वा शुक्रं स्रवयन्ति, ये च पुत्राय वेदं शिक्षयन्ति, ते श्वानभक्ष्यत्वं प्राप्नुवन्ति। एवं चान्ये शतानि सहस्राणि च नरकाः सन्ति, यत्र पापकर्मिणः तत्र तत्र क्लेशान् अनुभवन्ति। यथैतानि पापानि, तथा सहस्रशः अन्यानि अपि सन्ति, येषां नरकभोगः प्रदेशभेदेन दृश्यते। ये च वर्णाश्रमधर्मान् कर्तृकर्मणा, मनसा, वाचा च लङ्घयन्ति, ते नरकं पतन्ति। स्वर्गस्थाः देवाः नरकस्थितान् शिरसा अधः पश्यन्ति, नरकस्थाः अपि देवान् तथैव पश्यन्ति। स्थावराः, कृमयः, अण्डजाः, पक्षिणः, पशवः, मनुष्याः, साधवः, देवाः, ततः मुक्ताः—एते सर्वे क्रमशः सन्ति। प्रथमेषां सहस्रांशः, ततोऽन्येषां तदनु; एते सर्वे, महाभाग, मोक्षपर्यन्तं प्रवर्तन्ते। यावन्ति स्वर्गे प्राणी, तावन्त्येव नरके; यः पापी प्रायश्चित्तं न करोति, स नरकं गच्छति। पापानां तु यथायोग्यं प्रायश्चित्तानि विधीयन्ते; एतानि चिन्तयित्वा परमर्षयः प्राहुः। महापापानां महाप्रायश्चित्तं, लघुपापानां लघु—एवं स्वायम्भुवादयः विज्ञाय प्राहुः, हे मैत्रेय। सर्वेषां प्रायश्चित्तानां तपः प्रधानम्; सर्वेषां तु परमं कृष्णस्मरणम्। यदा कश्चित् पापकर्मणि खेदं वेत्ति, तदा तस्यैकं श्रेष्ठं प्रायश्चित्तं हरिस्मरणमेव। प्रातः, रात्रौ, सन्ध्यायाम्, मध्याह्ने, अन्येषु च कालेषु नारायणं स्मरन् मनुष्यः तं प्राप्नोति, पापं विनाशयन्; विष्णोः स्मरणेन सर्वदुःखक्षये सति मोक्षं प्राप्नोति, स्वर्गप्राप्तिर्विघ्न एव स्यात्। यः वासुदेवे मनः स्थापयति जपहोमपूजादिषु, तस्य विघ्नः देवेशत्वादिफलमेव स्यात्। स्वर्गारोहणस्य पुनरावृत्तिलक्षणस्य वासुदेवजपस्य च, मोक्षबीजस्य, का तुलनास्ति? तस्मात्, मुने, यः मनुष्यः दिनरात्रं विष्णुं स्मरति, स नरकं न गच्छति, सर्वपापक्षयात्। यत् मनसि हर्षं जनयति, तत् स्वर्गः; विपरीतम्, नरकः; पापपुण्ययोः एव 'नरकस्वर्ग'शब्दौ, हे द्विजोत्तम। एकमेव वस्तु दुःखस्य, सुखस्य, ईर्ष्यायाः, क्रोधस्य च कारणम्; तस्मात् वस्तुनः वस्तुस्वभावो नास्ति। यदेतत् सुखहेतुर्भवति, तदेव दुःखहेतुर्भवति; तदेव क्रोधस्य प्रियत्वस्य च कारणम्। अतः न किञ्चिद् दुःखस्वरूपं, न च किञ्चिद् सुखस्वरूपम्; एषा मनसो विकारः, सुखदुःखादिलक्षणः। ज्ञानमेव परं ब्रह्म; ज्ञानमेव बन्धनमपि उच्यते; इदं विश्वं ज्ञानरूपमेव, ज्ञानात् परं न विद्यते। एवमेतत्, हे मैत्रेय, ज्ञानमेव ज्ञानमित्यपि अज्ञानमित्यपि कथ्यते। एवं ते पृथिव्याः मण्डलं, तललोकान्, नरकांश्च व्याख्यातम्, हे द्विजश्रेष्ठ। समुद्राः, पर्वताः, द्वीपाः, दिशः, नद्यः—सर्वं संक्षेपेणोक्तम्; किं पुनः इच्छसि श्रोतुम्? ततः मैत्रेयः उवाच—हे ब्रह्मन्, त्वया पृथिवी सम्यक् व्याख्याता; अधुना, हे मुने, भूर्लोकादारभ्य लोकानां वर्णनं श्रोतुमिच्छामि। एवं, हे महाभाग, ग्रहाणां विन्यासं परिमाणं च वक्तुमर्हसि। श्रीपराशर उवाच—यावद् भास्करचन्द्राग्निरश्मिभिः प्रकाश्यते, तावती पृथिव्याः, समुद्रनदिपर्वतयुक्तायाः, सीमा परिगण्यते। आकाशस्य परिमाणं पृथिव्याः व्यासपरिमाणं समं स्मृतम्। सूर्यस्य पथः पृथिव्याः शतयोजनसहस्रं दूरं स्थितः; तस्माद् एव दूरीकृत्य चन्द्रस्य पथः। चन्द्रात् शतयोजनसहस्रं परितः नक्षत्रमण्डलस्य वृत्तिः प्रकाशते। नक्षत्रमण्डलात् द्विशतयोजनसहस्रं ऊर्ध्वं बुधग्रहः स्थितः; तस्मादेव दूरीकृत्य शुक्रः। शुक्रात् तावत् एव दूरीकृत्य भौमः; भौमात् द्विशतयोजनसहस्रं गुरुः, देवब्राह्मणः, स्थितः। बृहस्पतेः द्विशतयोजनसहस्रं शनि स्थितः; तस्मात् शतयोजनसहस्रं ऊर्ध्वं सप्तर्षिमण्डलं विराजते, हे द्विजोत्तम। एवं, मैत्रेय, पृथिव्याः, लोकानां, ग्रहाणां च विन्यासः परिमाणं च मया ते सम्यक् कथितम्।