शृणु, मैत्रेय! धर्मस्य मार्गे पथि भ्रान्ताः ये नराः स्वकन्यां वा वधूं वा संस्पृशन्ति, ते महातीव्रे वह्नौ पतन्ति। ये च गुरुजनान् अवमन्य, अन्यांश्च निन्दन्ति, तेऽपि तत्रैव क्षिप्यन्ते। द्विजश्रेष्ठ! वेदस्य विकारकृत्, वेदविक्रेता, निषिद्धयोषित्संसर्गशीलश्च, लवणनरके पतन्ति। चौर्यकर्मणा लोहमयकर्दमे पतनं भवति, सीमालङ्घनकृतामपि तद्वत्। यो देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषकश्च, सः क्रिमिभक्षे नरके पतति, पापकृत्। यः पितृणां देवतानां अतिथीनां च पूजनं विना भोजनं करोति, स केवलं लालयैव खादति, तीक्ष्णशरशूलैश्च विदारिते घोरे स्थाने पतति। कर्णच्छेदकः, शस्त्रहतकृत्, सर्वे ते भीषणे यातनायां नरके पतन्ति। अन्यायेन दत्तं गृह्णन्, यज्ञं पतिताय कुर्वन्, नक्षत्रनिर्देशकश्च, शिरसा अधः कृत्वा नरके लम्बमानाः स्युः। ये च तिलश्लेष्मणां युतं मासं खादन्ति, एकाकिनो वेगेन खादन्ति, ते नरकं यान्ति। द्विजो यदि लाक्षां, मांसं, द्रव्यानि, तिलान्, लवणं वा विक्रीणाति, स तत्रैव नरके पतति। ये च मृगालुकुक्कुटशुकश्वसूकरपक्ष्यादीन् जीविकाय पालयन्ति, तेऽपि तत्रैव पतन्ति। जुवारकः, मत्स्यजीवी, मृद्भोजनकः, विषदायकः, सूत्रकारः, महिषपालकः, पर्वदिने कर्मकुर्वन् ब्राह्मणश्च, सर्वे ते नरकं यान्ति। अग्निदायकः, मित्रघाती, शकुनिवादी, ग्रामपुरोहितः, रक्तमोहितः, सोमविक्रेता, सर्वे नरकं पतन्ति। यः यज्ञं ग्रामं वा नाशयति, स वैतरण्याः नदीं गच्छति। शुक्रपातकः, सीमालङ्घकः, अशुचिः, मायया जीविकां कुर्वन्, ते तमोनरकं यान्ति। अन्यायेन वनेषु वृक्षच्छेदकः, अजापहारकः, मृगयुश्च, अग्निज्वालासु पतन्ति। द्विजश्रेष्ठ! गृहक्षेत्रदाहकाः अपि तत्रैव यान्ति। व्रतभङ्गकृत्, स्वाश्रमत्यागकृत्, उभयेन सह लोहमुष्टिक्लेशे मध्ये पतति। ब्रह्मचारिणः स्वप्ने वा दिवा वा शुक्रपातिनः, पुत्राय वेदाध्यापकश्च, श्वभोज्ये पतन्ति। एते चान्ये च बहवः शतान्ययुतानि च नरकस्थानि, यत्र पापकृतः यातनां प्राप्नुवन्ति। यथैतानि पापानि, तथैव अन्यानि सहस्रशः सन्ति, नराः तेषु नरकेषु भोगान् अनुभवन्ति। यः वर्णाश्रमधर्मविपरीतं कर्मणा, मनसा, वाचा वा करोति, स नरकं पतति। स्वर्गस्थाः देवाः, अधोमुखान् नरकवासिनः पश्यन्ति; नरकस्थाः अपि देवांश्च तथा पश्यन्ति। स्थावराः, कीटाः, अण्डजाः, पक्षिणः, पशवः, मनुष्याः, धर्मिष्ठाः, देवाः, मुक्ताश्च, सर्वे क्रमेण सन्ति। प्रथमस्य सहस्रांशः, ततोऽपि परं, एवं मुक्त्यन्तं, महाभाग! प्रवर्तन्ते। यावन्ति स्वर्गे जीवाः, तावन्त्येव नरके, पापकृत् प्रायश्चित्तविमुखः नरकं यान्ति। पापानां स्वरूपेण प्रायश्चित्तानि नियतानि; तानि स्मृत्वा परमर्षयः प्रोक्थवन्तः। महापापस्य महत् प्रायश्चित्तं, लघुपापस्य लघु; एतद् स्वायम्भुवादिभिः विज्ञातैः उक्तम्, हे मैत्रेय। सर्वाणि प्रायश्चित्तानि तपसामेव रूपम्; तेषां परमं तु केशवस्मरणम्। यदा कश्चित् पापकर्मणि खेदं प्राप्नोति, तदा हरिस्मरणम् एव परमं प्रायश्चित्तं स्यात्। प्रातः, रात्रौ, सायं, मध्याह्ने, अन्येषु च कालेषु नारायणस्मरणेन, पुरुषः पापं नाशयित्वा तं प्राप्नोति; विष्णोः स्मरणेन सर्वक्लेशक्षये मुक्तिं लभते, स्वर्गप्राप्तिः तु विघ्नरूपा स्मृता। व्यासपाठयज्ञपूजानां काले यस्य चेतसि वासुदेवः स्थितः, तस्य विघ्नः स्वर्गपतित्वादिफलरूप एव। स्वर्गारोहणस्य पुनरावृत्तिलक्षणस्य वासुदेवनामजपस्य च, कोऽत्र तुलना? तस्मात्, हे मुनिवर! यो विष्णोः स्मरणं दिवा-निशं करोति, स नरकं न याति; सर्वे तस्य पापा ह्रियमाणाः सन्ति। यद् येन मनसि हर्षं जनयति, तत् स्वर्गः; विपरीतम्, नरकः; पापपुण्ययोः एव स्वर्गनरकशब्दौ प्रयुज्येते। एकमेव वस्तु दुःखहेतुश्च, सुखहेतुश्च, ईर्ष्याहेतुश्च, क्रोधहेतुश्च; तस्मात् वस्तुनः वस्तुत्वं कथं स्यात्? तदेव वस्तु सुखहेतुर्भूत्वा, पुनरपि दुःखहेतुर्भवति; तदेव क्रोधहेतुश्च, प्रियहेतुश्च। न हि किञ्चन दुःखस्वभावम्, न च किञ्चन सुखस्वभावम्; मनसो विकार एव, सुखदुःखादिलक्षणः। ज्ञानमेव परं ब्रह्म; ज्ञानमेव बन्धनं च; इदं सर्वं ज्ञानमयम्; ज्ञानात् परं नास्ति किञ्चन। ज्ञानमेव ज्ञानमित्यपि, अज्ञानमित्यपि कथ्यते, मैत्रेय! एतावद् भूमण्डलं, सर्वाणि अधोलोकानि, नरकाणि च यथावत् त्वया श्रावितानि, द्विजोत्तम!