मुनिवर! तत्र वै वङ्गा, मागधा, मानसा, मन्दगाश्च निवसन्ति। तेषां वङ्गा ब्राह्मणाः, मागधाः क्षत्रियाः, मानसाः वैश्याः, मन्दगाः शूद्राः सञ्जाताः। शाकद्वीपे, हे महर्षे, तत्र मनोनिग्रहैः सहिता जनाः विधिपूर्वकं सूर्यरूपेण विष्णुं सम्यगर्चयन्ति। शाकद्वीपः, हे मैत्रेय, क्षीरसागरमण्डलेन परिवृतः, स्वयमेव तद्वद्विस्तीर्णः, वर्तुलाकारेण परितः संस्थितः। क्षीरसागरस्य परितः, हे ब्राह्मन्, पुष्कराख्यं द्वीपं तिष्ठति, यः शाकद्वीपाद्द्विगुणः सर्वतो दिशि। तत्र पुष्करे सवनायाः महावीर इति महाबलः पुत्रः जातः। तत्र द्वे प्रदेशे प्रसिद्धे—महावीराख्यः च धातुकीखण्ड इति च। तयोः मध्ये एक एव ख्यातो गिरिः मानस इति नाम्ना, मध्ये वर्तुलः, स्थितः। स पञ्चाशत्सहस्रयोजनमायतः, तावत्प्रकार एव विस्तीर्णः, सर्वतो वृत्ताकारः। स मध्यभागे स्थित्वा पुष्करद्वीपस्य मण्डलं विभजति, तेन द्वौ प्रदेशौ जातौ। तयोः प्रदेशयोः प्रत्यक्षं वर्तुलाकारेण पर्वतः परिवर्तते। तत्र मानवाः दशसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवन्ति, रोगशोकविवर्जिताः, नासक्ताः, न द्वेषयुक्ताः। तेषु न कश्चन नीचः, न चोच्चः; न हिंसकः, न हिंसितव्यः; न मत्सरः, न द्वेषः, न भीः, न वैरं, न दोषः, न लोभः, न च तद्विधं किञ्चित्। तस्मात्परं धातुकीखण्ड इति महाप्रदेशः, यः सुरासुरादिभिः पूज्यते, मानससरोरुत्तरतः स्थितः। पुष्करद्वीपे सत्या चानृतं च सह वसतः; तत्र नद्यः, न पर्वताः, न विद्येते, द्वाविमौ प्रदेशौ केवलं। तत्र मानवाः सुराश्च समरूपाः; तत्र जातिवर्णाश्रमाचाराः न प्रवर्तन्ते, न च धर्मकृत्यं, न त्रयी, न दण्डनियमः, न सेवकर्म। हे मैत्रेय, एते द्वौ प्रदेशौ पृथिव्याः स्वर्गौ परमोच्चौ, सर्वकालं सुखदौ, जरारोगादिवर्जितौ, धातुकीखण्डः च महावीरः इति प्रसिद्धौ। पुष्करद्वीपे महद् न्यग्रोधवृक्षं तिष्ठति, यः ब्रह्मणः परमं स्थानं; तत्र ब्रह्मा देवासुरैः पूज्यते। पुष्करद्वीपः मधुरोदधिना परिवृतः, स च पुष्करस्य तुल्य एव वृत्ताकारः। एवं सप्तद्वीपाः सप्तसागरैः सह क्रमशः व्यवस्थिताः, द्वीपसागरयुग्मं युगपद् द्विगुणं भवति। सर्वेषु सागरेषु जलानि समानी, न कदापि न्यूनाधिकानि। यथा घटे अग्निना तप्ते जलवृद्धिः भवति, तथा चन्द्रस्य शुक्लपक्षे समुद्रे जलवृद्धिः दृश्यते, हे मुनिश्रेष्ठ। जलानि न कदापि न्यूनानि, न चाधिकानि; चन्द्रस्योदयेऽस्तमे च, शुक्लकृष्णपक्षयोः, वर्धनक्षयौ भवतः। समुद्रजलस्य वर्धनसमयः पञ्चशतदशाङ्गुलपरिमितः दृश्यते। पुष्करद्वीपे, हे ब्राह्मन्, स्वयमेव भोजनं उत्पद्यते; तत्र जनाः षड्रसयुक्तं भोजनं सदा भुञ्जते। मधुरोदधिं परितः लोकसंस्थितिः नाम प्रदेशः, पुष्कराद् द्विगुणः, सुवर्णमयः, सर्वजीवशून्यः। तस्य परं लोकालोकगिरिः, दशसहस्रयोजनविस्तीर्णः, तावत्समेच्चोन्नतः। ततः परं तमः तं मण्डलमावृत्य तिष्ठति, तच्चोपरि महातेजस्वि ब्रह्माण्डमण्डलम्। एषा पृथ्वी, हे महर्षे, ब्रह्माण्डमण्डलाद्यखिलद्वीपसागरमहापर्वतयुत्ता, पञ्चशतकोटियोजनपरिमिता। एषा सर्वलोकानां धात्र्यधारिका, सर्वगुणाधिक्येन प्रतिष्ठिता, सर्वलोकाधारभूता, हे मैत्रेय। अथ पराशर उवाच—शृणु, मुनिश्रेष्ठ, पृथिव्याः अधः, जलस्य च अधः, ये नरकाः, तत्र पापिनः पतन्ति। रौरवः, सूकरः, रोधः, तालः, विशसनः, महाज्वालः, तप्तकुम्भः, लवणः, विलोहितः; रुधिराम्भः, वैतरणी, कृमिशः, कृमिभोजनः, असिपत्रवनः, कृष्णः, लालाभक्ष इति भीषणः; पूयवहः, पापः, वह्निज्वालः, अधःशिराः, संदंशः, कालसूत्रः, तमः, अवीचिः; श्वभोजनः, अथाप्रतिष्ठा, आप्रचि इत्यादयः, अन्ये च बहवोऽत्यन्तभीषणा नरकाः सन्ति। यमस्याधीनमेतानि स्थानेषु, शस्त्राग्निभयदायिनि, ये पापकर्मनिष्ठाः, ते तत्र पतन्ति। यो मृषासाक्ष्यं ददाति, पक्षपातयुक्तं भाषते, अन्यद्वा मिथ्यावदति, स रौरव नरकं गच्छति। यो गर्भघातं करोति, नगरं नाशयति, गवां गणं हन्ति, परस्य श्वासं निरुन्धति, स रोधनरकं प्राप्नोति। यो सुरापानं करोति, ब्राह्मणवधं करोति, सुवर्णचौर्यं करोति, तादृशैः सह संगच्छति, स सूकरनरकं याति। यो क्षत्रियं वा वैश्यं वा हन्ति, आचार्यपत्नीं गच्छति, तप्तकुम्भेषु रक्तं सिञ्चति, राजपुरुषं हन्ति, स नरकं गच्छति। या धर्मपत्नीं विक्रीयते, रक्षकः, सिंहमूर्धाजिनविक्रेता, भक्तत्यागी च, एते सर्वे तप्तायसे पतन्ति। एवं, हे महर्षे, पापिनां कर्मफलरूपेण, यमपुरीमध्ये, विविधा भीषणा नरकस्थानेषु पतनं भवति।