मैत्रेयः उवाच— हे ब्रह्मन्, त्वया मया स्वायम्भुवस्य सृष्टिः सम्यक् वर्णिता; अधुना अहम् अस्य भूमण्डलस्य विस्तारं सर्वथा श्रोतुम् इच्छामि। कतिव समुद्राः, द्वीपाः, देशाः, पर्वताः, वनानि, नद्यः, नगराणि च सन्ति? देवादीनां च निवासस्थानानि कियन्ति? किम् एषां प्रमाणम्, किं तेषां आधारम्, का च स्वभावता? भगवन्, एषां सम्यक् व्यवस्था यथावत् त्वया वक्तव्या। पराशरः उवाच— मैत्रेय, शृणु, एतद् अहम् संक्षेपेण वक्तास्मि; यतो हि, शतसंवत्सरेष्वपि तस्य विस्तारः कर्तुं न शक्यते। सप्त द्वीपाः सन्ति— जम्बू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौञ्च, शाक, पुष्कराख्यः सप्तमः। एतेषां च सप्तानां द्वीपानां सप्त समुद्राः परिवेष्टिताः, येषु सागराः लवणोदक, इक्षुरस, सुरा, घृत, दधि, क्षीर, जलरूपेण प्रवहन्ति। एतेषां मध्ये जम्बूद्वीपः स्थितः; तस्य च मध्ये, हे मैत्रेय, मेरुः कनकाचलः प्रतिष्ठितः। स मेरुः षोडशसहस्र योजनानि अधः विस्तारयति, द्वात्रिंशत्सहस्र योजनानि उपरि च। तस्य अधोभागे सर्वतः षोडशसहस्र योजनानि विस्तारः; स पर्वतराजः पद्मकोशाकारः दृश्यते। तस्य दक्षिणे हिमवत्, हेमकूट, निषधाख्याः पर्वताः; उत्तरदिशि नील, श्वेत, शृङ्गिणामकाः पर्वताः। मध्यभागे द्वौ पर्वतौ लक्षयोजनपरिमाणौ, अन्ये दशसहस्रयोजनानि न्यूनाः; त्रिसहस्रयोजनानि तेषां उन्नतिः, विस्तारश्च तावत एव। भारतवर्षं प्रथमं देशः, ततः किम्पुरुषाख्यं, तस्मात् हरिवर्षं दक्षिणतः; उत्तरतः राम्यकं, हिरण्मयं च, तथा उत्तरकुरवः अपि, यथा भारतम्। एषां प्रत्येकस्य नवसहस्रयोजनानि विस्तारः; मध्ये तेषां इलावृतवर्षं, तत्र कनकमेरुः उन्नतिस्थितः। मेरोः पूर्वे इलावृतं नवसहस्रयोजनविस्तीर्णं, तत्र चत्वारः पर्वताः। एते मेरुस्थिताः कटकाः, दशसहस्रयोजनपरिमाणेन उन्नताः। पूर्वदिशि मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः, पश्चिमे विपुलः, उत्तरदिशि सुपार्श्वाख्यः पर्वतः स्मृतः। एतेषु पर्वतेषु कदम्ब, जम्बू, पिप्पल, न्यग्रोधवृक्षाः सन्ति; तेषां वृक्षाणां पर्वतशृङ्गवत् एकैकस्यैकादशशतयोजनानि उन्नतिः। तत्र स्थितः जम्बुवृक्षः एव जम्बूद्वीपस्य नामकारणम्; तस्य फलानि महागजसमानानि। तानि फलानि पतित्वा पर्वतशिखरासु विदीर्णानि, तेषां रसेन सर्वत्र प्रवहन्ति; तस्मात् एव रसात् जम्बूनदी नाम नद्या प्रसिद्धा। सा नदी तत्र वासिभिः पीता; तस्मात् न तत्र स्वेदः, न दुरुगन्धः, न जरामरणम्, न इन्द्रियाणां हानिः। तस्य पानात् शुद्धचित्ताः जनाः तत्र जाताः; यदा तस्य नद्याः फेनुः मन्दानिलेन शुष्कः तटेषु पतति, स स्फटिकवत् सुवर्णरूपं जायते, यत् जाम्बूनदाख्यं सुवर्णं, सिद्धालंकाराय युक्तम्। मेरोः पूर्वे भद्राश्ववर्षं, पश्चिमे केतुमालवर्षं; तयोः मध्ये इलावृतमिति विद्धि। पूर्वदिशि चित्ररथवनं, दक्षिणे गन्धमादनः, पश्चिमे वैभ्राजवनं, उत्तरदिशि नन्दनवनं प्रसिद्धम्। अरुणोद, महाभद्र, असितोद, शमान— एतेषां चत्वारः सरसः सदा देवैः सेवनानि। शीतान्त, श्वक्रमुंज, कुररी, माल्यवान्, वैकङ्कादयः च, एते केसराचलाः पर्वताः मेरुं प्रति पूर्वदिशि; त्रिकूट, शिशिर, पतङ्ग, रुचक इत्यादयः अपि तत्रैव। दक्षिणदिशि निषधाद्याः केसराचलाः पर्वताः— शिखिवास, सवैदूर्य, कपिल, गन्धमादन; पश्चिमे जारुध्यादयः केसराचलाः। मेरोः संनिकटे, जठरादिषु प्रदेशेषु, शङ्खकूट, ऋषभ, हंस, नागादयः स्थिताः; उत्तरतः कालञ्जरादयः केसराचलाः पर्वताः। हे मैत्रेय, मेरुशिखरे ब्रह्मणः पुरी दिव्यविख्याता, चतुर्दशसहस्रयोजनविस्तीर्णा। तस्याः सर्वतोऽस्मिन्सर्वदिक्कोणेषु इन्द्राद्यष्टलोकपालानां पुरीः प्रसिद्धाः। तत्र विष्णोः पादसमुत्थिता गङ्गा, चन्द्रमण्डलं प्लावयित्वा, ब्रह्मपुरीमुपरि दिवः पतति। सा तत्र पतित्वा चतुर्धा प्रविभज्यते— सीता, अलकानन्दा, चक्षुर्भदा, भद्रा इति। पूर्वपर्वताद् गच्छन्ती सीता व्योम्ना गत्वा अन्यं पर्वतं प्राप्य, पूर्वमार्गेण भद्राश्वदेशं समुद्रं प्रति प्रवहति। तथैव अलकानन्दा दक्षिणदिशं भारतं प्रति प्रवहन्ती सप्तधा विभज्य समुद्रं प्राप्नोति। चक्षुः पश्चिमपर्वतान् सर्वान् अतीत्य, केतुमालाख्यं पश्चिमदेशं गत्वा समुद्रं प्रविशति। भद्रा उत्तरपर्वतान्, उत्तरकुरून् च अतीत्य, उत्तरसमुद्रं प्रति प्रवहति। आनील, निषध, माल्यवत्, गन्धमादन— एतेषां मध्ये मेरुः पद्मकोशसदृशः स्थितः। भारताः, केतुमालाः, भद्राश्वाः, कुरवः— एषां पर्वतरेखाभिः चिह्निताः जगत्पद्मस्य पत्राणि। जठर, देवकूट पर्वतौ सीमापर्वतौ; तौ दक्षिणे, उत्तरे च, आनीलनिषधयोः मध्ये स्थितौ। गन्धमादन, कैलास— एते पूर्वपश्चिमयोः स्थितौ, प्रत्येकमपि अशीतियोजनविस्तारौ, मध्ये व्यवस्थितौ। एवं, हे महर्षे, भूमण्डलस्य एष विस्तारः, पर्वतवननदीसमुद्रनगरदेवतावासादीनां सम्यक् व्यवस्था मया संक्षेपेण वर्णिता।