योगाभ्यासनिष्ठः स शालग्रामे प्राणान् त्यक्त्वा, हे ऋषे, योगिनां श्रेष्ठकुले ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। तस्य पुण्यात्मनः सुमतेः कुलात् इन्द्रद्युम्नः अभवत्। तस्मात् परमेष्ठी, तस्मात् प्रातिहारः, तस्य पुत्रः प्रातिहर्ता अभवत्। भूवः पुत्रः उद्गीथः, तस्य पुत्रः प्रस्तरः; पृथोः पुत्रः नक्तः, नक्तस्य पुत्रः गयः। गयस्य पुत्रः नरः, तस्य पुत्रः वीराट्, तस्मात् बलवान् बुद्धिमान् पुत्रः अभवत्। तस्य पुत्रः महान्तः, तस्य पुत्रः उमनस्युः; त्वष्टुः पुत्रः त्वष्टा, राजस्य पुत्रः विराजः। सतजित् नाम्ना राज्ञः शतं पुत्राणि अभवन्, तेषु विशगु: ज्योतिः च श्रेष्ठौ। तैः जनाः समृद्धाः। तैः भारतभूमिः नव भागेषु विभक्ता, तेषां वंशजैः प्राचीनकाले भोगिता। कृत, त्रेता, अन्ये च युगाः सृष्ट्वा युगचक्राणि स्थापितानि। एषा स्वायम्भुवस्य सृष्टिः, येन जगत् पूर्णम् अभवत्; वराहकल्पे स पूर्वमन्त्रस्य अधिपः अभवत्। मैत्रेयः उवाच—हे ब्रह्मन्, स्वायम्भुवस्य सृष्टिं त्वया वर्णिता; अधुना अहं समस्त पृथिव्याः विस्तारं श्रोतुम् इच्छामि। कति समुद्राः, द्वीपाः, प्रदेशाः, पर्वताः, वनानि, नद्यः, नगराणि, देवादीनां निवासस्थानानि च सन्ति? तेषां विस्तारः, अधारः, स्वरूपं च किं? हे ऋषे, तस्य यथायोग्यं व्यवस्था कथय। पराशरः उवाच—हे मैत्रेय, शृणु, संक्षेपेण अहं तत्त्वं वदामि; शतवर्षे अपि पूर्णविस्तारः न कथनीयः। जम्बू, प्लक्ष, शाल्मली—एते द्वीपाः; कुश, क्रौञ्च, शाक, पुष्कर—सप्तमः। सप्त द्वीपाः, सप्त समुद्राः तान् परिवृत्य स्थिताः; तेषां जलानि लवण, इक्षुरस, सुरा, घृत, दधि, क्षीर, जलरूपाणि। जम्बूद्वीपः सर्वेषां मध्ये स्थितः; तस्य मध्ये, हे मैत्रेय, सुवर्णमयः मेरु पर्वतः। स पर्वतः अधः षोडशसहस्र योजनानि, ऊपरि द्वात्रिंशत्सहस्र योजनानि विस्तारितः। अधः सर्वतः षोडशसहस्र योजनानि, स पर्वतः कमलबीजकर्णिका-रूपः। तस्य दक्षिणे हिमवत्, हेमकूट, निषध पर्वताः; उत्तरस्य नील, श्वेत, शृङ्गी पर्वताः। मध्यस्थयोः द्वयोः पर्वतयोः विस्तारः लक्षयोजनम्, अन्येषां दशसहस्र योजनानि न्यूनम्; तेषां उन्नतिः त्रिसहस्र योजनानि, विस्तारवत्। भारतः प्रथमः प्रदेशः, ततः किम्पुरुषः, दक्षिणे मेरुं प्रति हरिवर्षः। उत्तरस्य राम्यकः, ततः हिरण्मयः, उत्तरकुरवः च, यथा भारतः। एतेषां प्रत्येकस्य विस्तारः नवसहस्र योजनानि; मध्ये इलावृतवर्षः, तत्र मेरु सुवर्णमयः स्थितः। हे महाभाग, मेरु पर्वतस्य पूर्वे इलावृतवर्षः नवसहस्र योजनानि विस्तारितः; तत्र चत्वारः पर्वताः। एते मेरु-निर्मिताः स्तम्भाः, दशसहस्र योजनानि उन्नताः। पूर्वे मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः, पश्चिमे विपुलः, उत्तरस्य सुपार्श्वः स्मृतः। एतेषु कदम्ब, जम्बू, पिप्पल, वटवृक्षाः, पर्वतशिखराणि इव, प्रत्येकः एकादशशत योजनानि उन्नतः। हे महर्षे, तत्र जम्बूवृक्षः जम्बूद्वीपस्य नामहेतुः; तस्य फलानि गजमहान्ति। फलानि पतित्वा पर्वतशिखरेषु विदीर्णानि, तेषां रसः सर्वत्र प्रवहति; तस्मात् जम्बूनदी नाम नदी प्रसिद्धा। सा नदी प्रवहति, तत्र जनाः तस्य जलं पिबन्ति; तस्मात् तत्र न स्वेदः, न दुर्गन्धः, न जरः, न इन्द्रियाणां क्षयः। तस्य पानात् शुद्धचित्ताः जनाः तत्र जन्म लभन्ते; तस्य नदीफेनः, सौम्यवायुभिः शुष्कः, तटं सम्प्राप्तः, जाम्बूनदं सुवर्णं भवति, सिद्धाभरणाय योग्यं। मेरु पर्वतस्य पूर्वे भद्राश्वः, पश्चिमे केतुमालः; तयोः मध्ये इलावृतवर्षः स्थितः। पूर्वे चैत्ररथवनम्, दक्षिणे गन्धमादनः, पश्चिमे वैभ्राजः, उत्तरस्य नन्दनवनम् प्रसिद्धम्। अरुणोद, महाभद्र, असितोद, शमान—एते चारि सरांसि, देवैः सदा सेवन्ते। शीतान्त, श्वक्रमुञ्ज, कुररी, माल्यवान्, वैकङ्क, अन्ये च, केसराचलाः पर्वताः मेरु-पर्वतस्य पूर्वे; त्रिकूट, शिशिर, पतङ्ग, रुचक च। दक्षिणे, निषधाद्याः केसराचलाः पर्वताः—शिखिवास, सवैदूर्य, कपिल, गन्धमादनः; पश्चिमे, जारुध्याद्याः केसराचलाः पर्वताः। मेरु-पर्वतस्य समीपे, क्षेत्रेषु जठरादिषु, शङ्खकूट, ऋषभ, हंस, नागाद्याः पर्वताः; उत्तरस्य कालञ्जराद्याः केसराचलाः पर्वताः। हे मैत्रेय, मेरु-पर्वतस्य शिखरे ब्रह्मणः महापुरम्, दिव्यं, चतुर्दशसहस्र योजनानि विस्तृतम्। तस्य सर्वतोऽष्टसु दिशासु, उपदिशासु च, इन्द्रादि लोकपालानां श्रेष्ठनगराणि प्रसिद्धानि। एवं, हे मैत्रेय, विश्वस्य विस्तारः, प्रदेशाः, पर्वताः, वनानि, नद्यः, नगराणि, देवस्थानानि च, संक्षिप्तेन वर्णितम्।