महर्षे, तस्यां किम्पुरुषाद्यष्टसु प्रदेशेषु स्वाभाविकैव सिद्धिः, स्वयमेव च सुखप्राप्तिर्भवति। तत्र न द्वन्द्वानुभवः, न च जरामरणयोः वशः; न धर्माधर्मयोः, न च श्रेष्ठादिमध्यमत्वविभागः। न तत्र कदाचित् युगविभागः, न च कालपरिणामा: सन्ति; तेषु प्रदेशेषु हिमाह्वयः नाम प्रदेशः महात्मनः नाभेः आसीत्। तस्य पुत्रः महाश्रियः ऋषभः मेरुदेव्यां जातः, ऋषभात् च शतपुत्रेषु ज्येष्ठः भरतः अभवत्। स राजा स्वधर्मेण राज्यं पाल्य, नानायज्ञान् संपाद्य, ज्येष्ठं पुत्रं भरतं भूमिपतित्वे स्थापयामास। स भाग्यवान् भरतः वनवासमार्गे दृढनिश्चयः सन् पुलस्त्याश्रमं तपः कर्तुं जगाम। तत्र स विधिवत् तपः कृत्वा, राजा तपसा अतिविस्तीर्णः, सशिराः स्फुटितसिराः अभवत्। नग्नः, मुखे वस्त्रपट्टिकां स्थापयित्वा, स वीरमार्गे प्रस्थितः; तस्मात् एष प्रदेशः लोकप्रसिद्धः "भारत" इति ख्यातः। तं पितरं वनं गच्छन्तं भरते भूमिं दत्तवान् इति, हे भारत, तस्मात् भरतस्य धर्मिष्ठः पुत्रः सुमतिः जातः। स पिता सम्यक् यज्ञान् कृत्वा, इच्छितं राज्यं तस्मै दत्तवान्; एवं भरतः भूमिपतिः स्वं ऐश्वर्यं पुत्रे न्यवेदयत्। स योगाभ्यसननिष्ठः शालग्रामे प्राणान् त्यक्तवान्, हे मुने; स च योगिश्रेष्ठकुले ब्राह्मणत्वं प्राप। मैत्रेयः उवाच—पुनः तस्य कर्माणि वक्ष्यामि; तस्मात् सुमतेः इन्द्रद्युम्नः जातः। तस्मात् परमेष्ठी, तस्मात् प्रतिहारः, तस्य पुत्रः प्रतिहार्ता अभवत्। भूवतः उद्गीथः, तस्य पुत्रः प्रस्तारः; पृथोः नक्तः, नक्तात् गयः पुत्रः। गयस्य नरो नाम पुत्रः, तस्य विराट्, तस्मात् महाबलः बुद्धिमांश्च पुत्रः अभवत्। तस्य महान्तः, तस्य उमानस्युः, त्वष्टुः पुत्रः त्वष्टा, राज्ञः पुत्रः विराजः। शतजितः शतानि पुत्राणि जातानि, तेषां श्रेष्ठौ विशगुर्ज्योती च; तैः एते जनाः वृद्धिं प्राप्नुवन्। तैः एषा भारतभूमिः नवधा विभागिता; तेषां वंशजैः प्राचीनकाले एषा भारती उपभुज्यते स्म। कृतत्रेतादियुगसंस्थानेन युगचक्राणि प्रवर्तितानि। एषा स्वायम्भुवस्य सृष्टिः, येन जगत् पूर्णम् अभवत्; वराहकल्पे तु सः पूर्वस्य मन्वन्तरस्य अधिपः आसीत्, हे मुने। मैत्रेयः उवाच—भो ब्रह्मन्, त्वया मम स्वायम्भुवस्य सृष्टिः वर्णिता; अहं सर्वस्य भूमण्डलस्य विस्तारं श्रोतुमिच्छामि। कति सागराः, द्वीपाः, प्रदेशाः, गिरयः, वनानि, नद्यः, नगराणि, देवादीनां च निवासाः सन्ति? एतस्य किं प्रमाणं, किं आधारः, का प्रकृतिः? हे मुनिश्रेष्ठ, अस्य यथावत् व्यवस्था वक्तव्या। पराशर उवाच—मैत्रेय, शृणु, अहं संक्षिप्तेन वक्ष्यामि; शतवर्षेऽपि तु सम्पूर्णविस्तारः न शक्यः वक्तुम्। जम्बू, प्लक्ष, शाल्मली नाम द्वीपौ द्वौ, हे द्विज; कुश, क्रौञ्च, शाक, पुष्करः सप्तमः इति। एते सप्त द्वीपाः, सप्त सागरैः परिवृताः; लवण, इक्षुरस, सुरा, घृत, दधि, क्षीर, जलरूपैः सागरैः। जम्बूद्वीपः सर्वेषां मध्ये स्थितः; तस्य च मध्ये, हे मैत्रेय, सुवर्णमयः मेरुः पर्वतः अस्ति। स पर्वतः अधस्तात् षोडशसहस्रयोजनपरिमितः, उपरिष्टात् द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनपर्यन्तः। तस्य अधः सर्वतो षोडशसहस्रयोजनं विस्तारः; स पर्वतराजः कमलनालाकारः। तस्य दक्षिणे हिमवत्, हेमकूट, निषध पर्वताः; उत्तरस्यां नील, श्वेत, श्रृङ्गिणामकाः पर्वताः सन्ति। मध्ये द्वौ पर्वतौ लक्षयोजनविस्तारौ, अन्ये दशसहस्रयोजनैः न्यूनाः; तेषां त्रिसहस्रयोजनं ऊर्ध्वं, तावत् एव च विस्तारः। भारतं प्रथमं वर्षम्, ततः किम्पुरुषवर्षम्, ततः हरिवर्षम्, मेरोः दक्षिणे, हे द्विज। उत्तरस्यां राम्यकं, ततः हिरण्मयं, उत्तरकुरवः च, यथा भारतम्। एतेषां प्रत्येकं नवसहस्रयोजनविस्तारम्; मध्ये इलावृतं, तत्र सुवर्णमयः मेरुः उन्नतः। हे विभो, मेरोः पूर्वे इलावृतं नवसहस्रयोजनं विस्तीर्णम्; तत्र चत्वारः पर्वताः सन्ति। एते मेरुशृङ्गात् उपजाताः, दशसहस्रयोजनमितोन्नताः। पूर्वे मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः, पश्चिमे विपुलः, उत्तरस्यां सुपार्श्वः इति प्रसिद्धाः। तेषु कदम्ब, जम्बू, पिप्पल, वटवृक्षाः सन्ति; ते वृक्षाः पर्वतशिखरकल्पाः, प्रत्येकः एकोनविंशत्यधिकशतयोजनमितोन्नतः। हे महर्षे, तत्र स्थितः जम्बुवृक्षः जम्बूद्वीपस्य नामहेतुः; तस्य फलानि महागजसमानानि भवन्ति। यदा तानि फलानि पर्वतशिखरे पतन्ति, तदा तेषां रसो सर्वत्र प्रस्रवति; तस्मात् एव तत्र प्रसिद्धा जम्बूनदी प्रवहति।