मैत्रेय महाभाग! भगवतः हृषीकेशस्य अन्तः सर्वं विश्वं निहितम् अस्ति—प्रकृतिः, महत्तत्त्वं, अहंकारः, पंचमहाभूतानि, मनः, सर्वेन्द्रियाणि, ज्ञानमज्ञानं च। स एव हरिः, निराकारः सन् अपि, जीवहिताय मायारूपं स्वीकृत्य आयुधाभरणादिरूपं धारयति। स कमलनयनः भगवान् विकृतां प्रकृतिं च, समस्तं च भूतसमूहं धारयति; एवं स परमेश्वरः सर्वस्य आधारः अस्ति। यद् यत् ज्ञानं, यद् यदज्ञानं, यद् यत् सत्, असत्, अक्षरं च—एतत् सर्वं माधुसूदने, सर्वभूताधिपतौ, विद्यमानम् अस्ति। कालांशकाष्ठनिमेषदिनऋतुवर्षादिविभागैः भगवानेव पावनः, अक्षरः हरिः, कालस्वरूपः एव। पृथिव्यादि सप्त लोकाः—भूमिः, अन्तरिक्षम्, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यं—एते सर्वे परमात्मना व्याप्ताः। हरिः एव सर्वविद्याधारः, सर्वलोकात्मा, सर्वरूपः, प्राचीनानां अपि प्राचीनः। स एव अनन्तः प्रभुः, सर्वभूतप्रभवः, देवमानुष्यपश्वादिरूपेण स्थित्वा, साकारः च निराकारः च अस्ति। ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाः, इतिहासाः, उपवेदाः, वेदान्तेषु प्रतिपाद्यं ज्ञानं, वेदाङ्गानि, मन्वादीनां वचनानि, सर्वशास्त्राणि, आख्यानानि, कीर्तनीयानि, काव्यानि, संवादाः, अन्यानि च सर्वाणि ग्रन्थरूपाणि—एतानि सर्वाणि महात्मनः विष्णोः शब्दरूपशरीराणि भवन्ति। यद् यद् वस्तु अस्ति, साकारं वा निराकारं वा, अत्र वा अन्यत्र वा, तद् एव तस्य शरीरम्। अहं हरिः, जनार्दनः; सर्वं अहमेव; अन्यत् किञ्चिद् नास्ति, न कारणं न च कार्यम्। यस्य मनसि एषा दृष्टिः, तस्य पुनर्जन्म नास्ति, द्वन्द्वानि न जायन्ते। एवं, द्विजश्रेष्ठ, एषः भागः पुराणस्य प्रथमः सम्यक् कथितः; यः एनं धारयति, स पापैः विमुक्तः भवति। पुष्करे कार्त्तिकमासे द्वादशवर्षपर्यन्तं स्नानस्य यत् पुण्यं, तत् श्रवणमात्रेण लभ्यते, हे मैत्रेय। देवानां, ऋषीणां, पितॄणां, गन्धर्वयक्षादीनां जन्मानि—एतानि सर्वाणि शृण्वतः, विशेषतः देवाद्युपक्रमात्, लभ्यन्ते। ततः मैत्रेय उवाच—भगवन्, यथा मया पृष्टं सृष्ट्युपक्रमवर्णनं यथावत् त्वया निगदितम्। तस्य सृष्ट्यंशस्य यं त्वं वर्णितवान्, तस्य अधिकं श्रोतुम् इच्छामि। त्वया उक्तं यत् प्रियव्रतस्य उत्तानपादस्य च द्वौ पुत्रौ, उत्तानपादस्य च ध्रुवः पुत्रः। किंतु प्रियव्रतवंशस्य वृतान्तं त्वं न कीर्तितवान्; तद् श्रोतुम् इच्छामि, ब्रूहि कृपया। पराशर उवाच—प्रियव्रतः, कर्दमस्य कन्यां पत्नीत्वेन स्वीकृत्य, तस्यां महाराजन् दश पुत्रान् अपि अन्यं च जनयामास। प्रियव्रतस्य पुत्राः महाबुद्धयः, वीर्यवन्तः, नियमशीलाः, पितुः प्रियतमा अपि च आसन्; तेषां नामानि शृणु। ते आसन्—आग्नीध्रः, अग्निबाहुः, वपुष्मान्, द्युतिमान्, मेधः, मेधातिथिः, भाव्यः, सवनः, अन्यः च। दशमः ज्योतिष्मान्, अन्यः सत्यनामाख्यः; सर्वे वीर्यशौर्यसम्पन्नाः कीर्तिमन्तः। तेषु मेधः, अग्निबाहुः, पुत्रः च योगनिष्ठाः आसन्; पुण्यसम्भूताः, पूर्वजन्मस्मृतिमन्तः, राज्ये मनः न न्यधुः। सर्वदा शुद्धाः, सम्यक् कर्म कुर्वन्तः, फलासक्तिं न कुर्वन्तः। प्रियव्रतः सप्तद्वीपान् सप्तमहात्मसु पुत्रेषु वितीर्य, जम्बूद्वीपं आग्नीध्राय अददात्; प्लक्षद्वीपं मेधातिथये, शाल्मलीद्वीपं वपुष्मते, कुशद्वीपं ज्योतिष्मते, क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते, शाकद्वीपं भाव्याय, पुष्करद्वीपं सवनाय दत्तवान्। आग्नीध्रः जम्बूद्वीपाधिपः अभवत्; तस्य नव पुत्राः प्रजापतेः तुल्याः आसन्—नाभिः, किम्पुरुषः, हरिवर्षः, इलावृतः, रम्यः, हिरण्वान्, कुरुः, भद्राश्वः, केतुमालः च। तेषां पितुः द्वारा जम्बूद्वीपस्य विभागः क्रियते—दक्षिणं हिमाह्वानं नाभये, हेमकूटं किम्पुरुषाय, नैषधं हरिवर्षाय, मेरुं च इलावृताय, नीलपर्वतस्य पादे रम्याय, श्वेतं हिरण्वानाय, श्रृंगवतः उत्तरं कुरवे, मेरोर् पूर्वं भद्राश्वाय, गन्धमादनं केतुमालाय दत्तम्। एवं प्रियव्रतः पुत्रेषु विभागं कृत्वा, स राजा शालग्रामे तीर्थे तपस्यर्थं गतः, हे मैत्रेय!