भगवान् विष्णुः, क्षराक्षरस्वरूपः, सर्वं जगत् धारयन् अव्यक्तपुरुषरूपेण भूषणायुधस्वरूपेण च प्रकाशते। तस्यैव स्वरूपस्य रहस्यं श्रोतुम् इच्छन् श्रीमैत्रीयः उवाच—भगवतः विष्णोः भूषणायुधस्वरूपेण सर्वस्य जगतः धारणा कथं भवति, तद् मे स्पष्टयितुम् अर्हसि। श्रीपराशरः तदा वसिष्ठविरचितं यथावत् आख्यानं, अनन्तवीर्यायाचिन्त्याय विष्णवे नमस्कृत्य, भगवतः माहात्म्यं प्राकथयत्। भगवान् हरिः कौस्तुभमणेरूपेण अस्मिन् विश्वे आत्मनं धारयति—निःस्पृहः, निरुपाधिकः, शुद्धः च। प्रमुखबुद्धिः अपि माधवस्य गदायाः स्वरूपे स्थित्वा, श्रीवत्सलक्ष्णेन सहितः, अनन्तेन धार्यते। भगवतः शङ्खरूपेण तत्त्वानि, इन्द्रियाणि, द्विविधं अहंकारं च धार्यन्ते; शार्ङ्गरूपेण अपि तद्भावः वर्तते। मनः अपि, सदैव चलं चञ्चलमिव वातम्, चक्ररूपेण विष्णोः करे स्थितम् अस्ति। वैजयन्तीमालिका, पञ्चस्वरूपा, गदाधरस्य भूषणा, सर्वभूतकारणसमूहः सैव 'भूतमाला' इति प्रसिद्धा। सर्वे ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि शररूपेण जनार्दनस्य अधिष्ठानम्। निर्मलः खड्गः, यं अच्युतः धारयति, स एव ज्ञानस्वरूपः, अज्ञाननिगूढे स्थितः। एवं, हे मैत्रेय, भगवान् हृषीकेशः सर्वं—मूलप्रकृतिं, बुद्धिं, अहंकारं, तत्त्वानि, मनः, सर्वेन्द्रियाणि, ज्ञानम्, अज्ञानं च—स्वात्मनि धारयति। हरिः निराकारः सन् अपि, भूषणायुधरूपाणि, मायया लोकहिताय धारयति। कमलनयनः प्रभुः विकृतप्रकृतिं च, समग्रं च भूतगणं धारयन्, परमेश्वरः सर्वस्य आधारः भवति। यद् यद् विज्ञानं, यद् यद् अविज्ञानं, यद् यद् सत्, असत्, अक्षरं वा, सर्वं तद् मधुसूदने, सर्वभूताधिपतौ, स्थितम्। कालस्य विभागाः—कलाः, काष्ठाः, निमेषाः, दिवाः, ऋतवः, संवत्सराः—एतेषु सर्वेषु भगवतः हर्यः कालस्वरूपत्वेन व्याप्यते। सप्तलोकाः—भूमिः, अन्तरिक्षम्, दिवः, महः, जनः, तपः, सत्यं—एतेषु सर्वेषु परमात्मा व्याप्य स्थितः। हरिः एव सर्वविद्यायाः आश्रयः, सर्वलोकात्मा, प्राचीनानां अपि प्राचीनतमः अस्ति। देवमानुष्यपश्वादिरूपेषु स्थित्वा, अनन्तः सर्वभूतयोनिर्भूतः, साकारनिराकाररूपधारी च। ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाः, इतिहासाः, उपवेदाः, वेदान्तेषु उपदिष्टं ज्ञानं, सर्वे वेदाङ्गाः, मन्वादिशास्त्राणि, आख्यानानि, शास्त्राणि, पाठाः, काव्यानि, संवादाः, अन्यानि च सर्वाणि—एतानि सर्वाणि महात्मनः विष्णोः शब्दरूपशरीरम्। यद् यद् वस्तु, साकारं निराकारं वा, अत्र वा अन्यत्र, सर्वं तस्य एव शरीरम्। "अहं हरिः, अहं जनार्दनः, सर्वम् अहमेव, अन्यन्नास्ति, न कारणं न च कार्यम्"—एवं यस्य चेतसि स्थितम्, तस्य जन्म नास्ति, द्वन्द्वानि न जायन्ते। एवं, द्विजश्रेष्ठ, एषः पुराणस्य आद्यभागः यथावत् उच्यते; यस्य स्मरणेन पापात् विमुच्यते। पुष्करे कार्तिकमासे द्वादशवर्षं स्नानस्य यत् पुण्यं, तत् एव शृण्वतः लभ्यते। देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादीनां जन्मानि, तानि अपि श्रोतुः लभ्यन्ते, विशेषतः देवाद्युपक्रमेण। ततः मैत्रेयः पुनः पप्रच्छ—"भगवन्, यथापृष्टं सृष्टेः व्यवस्थानं यथावत् मे व्याख्यातम्। तस्य भागस्य, यः त्वया सृष्ट्युपक्रमे वर्णितः, अधिकं श्रोतुम् इच्छामि। त्वया उक्तं यत् प्रियव्रतस्य उत्तानपादस्य च द्वौ पुत्रौ, उत्तानपादस्य च ध्रुवः पुत्रः। प्रियव्रतवंशस्य त्वया न किमपि उक्तम्, तद् मे वक्तुम् अर्हसि।" पराशरः उवाच—प्रियव्रतः, कर्दमस्य तनयां पत्नीत्वेन स्वीकृत्य, तस्मात् कन्यायाम् दश पुत्रान् अपि अन्यं च एकं सुतं प्राप्तवान्। तस्य पुत्राः महतीं बुद्धिं, शौर्यं, नियमं, पितृप्रियता च आसन्। तेषां नामानि शृणु—आग्नीध्रः, अग्निबाहुः, वपुष्मान्, द्युतिमान्, मेधः, मेधातिथिः, भविष्यः, सवनः, अन्यः च पुत्रः। ज्योतिष्मान् दशमः, सत्यनाम्ना च अन्यः पुत्रः, प्रियव्रतस्य पुत्राः वीर्यशौर्यसम्पन्नाः कीर्तिमन्तः आसन्। तेषु मेधः, अग्निबाहुः, पुत्रः च योगनिष्ठाः, पुण्यसम्भूताः, पूर्वजन्मस्मृतयः, राज्यम् इच्छां न कृतवन्तः। सर्वदा शुद्धाः, हे मुनिवर, सर्वकर्माणि सम्यक् अकाम्येन च कृतवन्तः। प्रियव्रतः सप्त महात्मसुतेषु सप्तद्वीपान् विभज्य दत्तवान्। जम्बूद्वीपं आग्नीध्राय, प्लक्षद्वीपं मेधातिथये, शाल्मलीद्वीपं वपुष्मते, कुशद्वीपं ज्योतिष्मते, क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते, शाकद्वीपं भविष्ये दत्तवान्। एवं, श्रीविष्णोः अनन्तमाहात्म्यं, प्रियव्रतवंशस्य च वर्णनं, मुनिसंवादे प्रतिपादितम्।