सर्वं ब्रह्मणः द्वे रूपे स्तः—रूपवती च रूपरहिती च। तयोः रूपवती नश्वरः, रूपरहिती तु अक्षरः; एते सर्वेषु भूतेषु स्थिते। अक्षरं परमं ब्रह्म, नश्वरं तु सर्वं जगत्। यथा अग्नेः किरणाः, अग्निः एकस्थले स्थितः, सर्वत्र प्रसृताः, एवं सर्वं जगत् परमब्रह्मणः शक्तिः। तस्मिन्नेव, सन्निकर्षात् च दूरात् च, अधिकमल्पं च, शक्तेः भेदः दृश्यते, यथा किरणेषु, हे मैत्रेय। ब्रह्मा, विष्णु, शिवः—एते ब्रह्मणः मुख्याः शक्तयः; तेषां देवाः उत्पन्नाः, तेषां च क्षुद्राः, यथा दक्षः, हे मैत्रेय। ततः मनुष्याः, पशवः, मृगाः, पक्षिणः, सर्पाः, तथा वनस्पतयः, लताः, अन्ये च, क्षुद्राः क्षुद्रतराः च, उत्पन्नाः। एषा अक्षरा, शाश्वती वस्तु, महर्षिभिः रक्षिताः, विविधरूपेण सृष्टिः विनाशः च, प्रादुर्भावः तिरोभावः च, यथा दृश्यते। विष्णुः, सर्वशक्तिसम्पन्नः, परमं ब्रह्मणः स्वरूपः; योगिनः तस्य साकारं रूपं साधनारम्भे ध्यायन्ति। एषा महायोगः, बीजसहितः, आश्रययुक्तः; तत्र, हे महर्षे, मनः समाहितं, निश्चलम्, तदा तत्त्वज्ञानं जायते। सः परमः, ब्रह्मशक्तीनां अनन्तरः; साकारब्रह्म, हे भाग्यवत्, हरिः सर्वब्रह्मणः सारः। तस्मिन्नेव एतद् विश्वं तन्तुयुक्तं, तस्माद् सः जगत् जगति, सः सर्वं विश्वम्। विष्णुः, नश्वर-अक्षरात्मकः, सर्वं धारयति, अव्यक्तपुरुषरूपेण, आभूषणायुधरूपेण च। श्रीमैत्रेयः उवाच—भगवान् विष्णुः, आभूषणायुधसाररूपेण, सर्वं जगत् कथं धारयति, तद् मे विस्तरेण कथय। श्रीपराशरः उवाच—अनन्तशक्तिसम्पन्नं विष्णुं नमस्कृत्य, यथा मम वसिष्ठेन उक्तं, तद् कथयामि, हे भाग्यवत्। भगवतः हरिः कौस्तुभमणिरूपेण, अस्य जगतः आत्मा, निरुपाधिः, निर्गुणः, शुद्धः च। प्रमुखबुद्धिः अपि माधवे गदायाः रूपेण, श्रीवत्सचिह्नसहितः, अनन्तेन समर्थितः स्थितः। प्रभुः तत्त्वानि, इन्द्रियाणि, द्विविधं अहंकारं, शङ्खरूपेण, शार्ङ्गधनुरूपेण च धारयति। सः मनः, यत् वायुवत् चञ्चलम्, विष्णोः हस्ते चक्ररूपेण स्थापयति। वैजयन्तीमालिका, पञ्चविधा, गदार्थधारिणा, भूतानां कारणसमूहः, भूतमालिका इति प्रसिद्धा, हे द्विज। सर्वे ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि, बाणरूपेण, जनार्दनः धारयति। निर्मलः खड्गः, अच्युतः यं धारयति, ज्ञानमेव, अज्ञानमण्डले स्थितम्। एवं, हे मैत्रेय, हृषीकेशः सर्वं धारयति—प्रकृतिः, बुद्धिः, अहंकारः, तत्त्वानि, मनः, इन्द्रियाणि, ज्ञानम्, अज्ञानम्। हरिः, निराकारः अपि, आयुधाभरणरूपेण, मायारूपं धारयति, जीवहिताय। कमलनयनः प्रभुः, विकृतप्रकृतिं च, सर्वभूतसमूहं च धारयति; एवं परमेश्वरः सर्वं धारयति। यत् ज्ञानम्, अज्ञानम्, सत्, असत्, अक्षरम्—एतत् सर्वं, हे मैत्रेय, मधुसूदने, सर्वभूताधिपे, स्थितम्। कालभेदैः—कलाः, काष्ठाः, निमेषाः, दिनानि, ऋतवः, वर्षाणि—भगवान्, पापरहितः, अक्षरः हरिः, कालस्वरूपः एव। हे श्रेष्ठतपस्विन्, भूमिः, अन्तरिक्षम्, दिवः, महः, जनः, तपः, सत्यं—एते सप्त लोकाः परमात्मना व्याप्यन्ति। हरिः, सर्वज्ञानाधारः, सर्वलोकात्मरूपः, प्राचीनतमः अपि प्राचीनानां आदिः। देवमनुष्यपश्वादिरूपेण, अनन्तः, सर्वभूतनिधिः, साकारनिराकाररूपः। ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाः, इतिहासाः, उपवेदाः, वेदान्तवाक्याः—सर्वे। सर्वे वेदाङ्गाः, मन्वादिवचनानि, शास्त्राणि, आख्यानानि, यत्र यत्र पाठः अस्ति—एतत् सर्वं महात्मनः विष्णोः शब्दरूपशरीरम्। यद् अस्ति, साकारम्, निराकारम्, अत्र, अन्यत्र वा, तद् सर्वं तस्य शरीरे एव। अहं हरिः, जनार्दनः; सर्वं अहमेव; अन्यत् न अस्ति, न कारणं, न कार्यम्। यस्य मनः एवं, तस्य पुनर्जन्म न अस्ति, न द्वन्द्वानि समुत्पद्यन्ते। एवं, हे द्विज, एषः प्रथमः भागः पुराणस्य, यथावत् तव उक्तः; स्मरणेन पापान्मुक्तिः। पुष्करे कार्तिके द्वादशवर्षस्नानस्य पुण्यम्—श्रवणेन तद् लभ्यते, हे मैत्रेय। देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादिजन्मानि—एतानि, हे तपस्विन्, श्रवणात्, देवाद्युपक्रमेण, लभ्यन्ते। ततः श्रीमैत्रेयः उवाच—भगवन्, यत् त्वया मम पृष्टं जगतः सृष्टिसंस्थितिविषये, तत् यथावत् सम्यक् उक्तम्। तस्य जगत्सृष्टिभागस्य यं त्वया वर्णितम्, तस्य अधिकं श्रोतुम् इच्छामि, हे श्रेष्ठतपस्विन्। त्वया प्रियव्रत-उत्तानपादयोः स्वायम्भुवस्य पुत्रत्वं, उत्तानपादस्य पुत्रः ध्रुवः इति च उक्तम्। किंतु प्रियव्रतस्य वंशस्य विवरणं, हे द्विज, न उक्तम्; तं मम कथय, कृपया।