यः योगी मोक्षकामः स्यात्, तस्य साधनानि प्राणायामादीनि सन्ति; तस्य प्राप्तव्यं परमं ब्रह्म यत्र पुनरावृत्तिर्नास्ति। योगिनां मोक्षसाधनस्य यत् ज्ञानं आधारः, एषा ब्रह्मणः प्रथमभेदः, हे मुने। यत् ज्ञानं प्राप्तव्यस्य ब्रह्मणः—यत् योगिना दुःखमोक्षाय अभिप्रेतम्—एषा द्वितीयावस्था, हे महर्षे। अद्वैतज्ञानं तु, यत्र साधनस्य साध्यस्य च भेदो नास्ति, सा तृतीयभागः मया वर्णिता। एषां त्रिविधज्ञानानां विशेषः, हे महर्षे, तेषां निवारणेन दर्श्यते, यथा आत्मनः स्वरूपं प्रकाश्यते। तद् ब्रह्म निष्क्रियं, अनिर्वचनीयम्, केवलं व्यापित्वमयम्, अतुल्यम्, आत्मानुभवविषयम्, केवलं सत्यमयम्। तद् शान्तम्, निर्भयम्, शुद्धम्, दुर्ग्राह्यम्, अनपेक्षम्; विष्णोः एतद् ज्ञानं, ज्ञानमयं, ब्रह्मनाम्ना प्रसिद्धम्। तत्र ज्ञानस्य निरोधेन योगिनः लयं यान्ति; संसारस्य आकर्षणं परित्यज्य, बीजहीनं समाधिं प्राप्नुवन्ति, द्विजश्रेष्ठ। एवं परमं पदं विष्णोः शुद्धम्, नित्यम्, सर्वगतम्, अक्षरम्, सर्वत्याज्यवर्जितम्। यत् परमं ब्रह्म योगिना प्राप्तम्, यत्र पुनरावृत्तिर्नास्ति, तद् तु पापक्षयात्, क्लेशक्षयात्, शुद्धिपूर्णे सति, प्राप्त्यते। तस्य ब्रह्मणो द्वे रूपे—साकारं निराकारं च; एते क्षरम् अक्षरं च, सर्वभूतेषु स्थिते। अक्षरं तु परमं ब्रह्म, क्षरं तु सर्वं जगत्; यथा अग्नेः किरणाः, अग्नौ एकस्थे, तत्र प्रसारयन्ति, तथा एतत् जगत् परमब्रह्मणः शक्तिः। तत्रापि, सामीप्यदूरत्वात्, अधिक्याल्पत्वभेदः विद्यते; एवं शक्तेः भेदः, हे मैत्रेय, किरणेषु इव। ब्रह्मा, विष्णु, शिवः, हे ब्रह्मन्, ब्रह्मणः मुख्यशक्तयः; तेषां देवाः उत्पन्नाः, तेषां चान्ये, दक्षादयः, हे मैत्रेय। ततः मनुष्याः, पशवः, मृगाः, पक्षिणः, सर्पाः, तथा वनस्पतयः, गुल्माः, इत्यादयः, सर्वेऽपि अधिकतराधिकतरप्रकारेण उत्पन्नाः। एषा अक्षरा नित्यवस्तु, महर्षिभिः रक्षितम्, सदा उत्पत्तिनाशयोर् भेदेन प्रकट्यते। विष्णुः, सर्वशक्तिसम्पन्नः, ब्रह्मणः परमं रूपम्; तस्य साकारं रूपं योगिनः योगारम्भे ध्यानयन्ति। एषा महायोगः ससाधनः, बीजयुक्तः, यत्र, हे मुने, मनः समाहितं स्यात्, तत्र साक्षात्कारः जायते। सः परमः, ब्रह्मशक्तीनां अनन्तरः, साकारब्रह्म, हे सौभाग्यवत्, हरिः ब्रह्मसारः। तस्मिन् एतत् विश्वं तन्तुतन्तुसंयुक्तम्, हे मुने; अतः सः जगत् जगति, सर्वं विश्वं च। विष्णुः, भगवान्, क्षराक्षरमयः, सर्वं धारयति, अव्यक्तपुरुषरूपेण, भूषणायुधरूपेण च। श्रीमैत्रेय उवाच—भगवान् विष्णुः, भूषणायुधरूपेण स्थित्वा, कथं सर्वं विश्वं धारयति, तद् विस्तरेण ब्रूहि। श्रीपराशर उवाच—अनन्तशक्तिमान् विष्णुं नमस्कृत्य, यथा वसिष्ठेन मम उक्तं, तथेह कथयामि, हे सौभाग्यवत्। भगवान् हरिः, कौस्तुभमणिरूपेण, विश्वस्य आत्मानं वहति, निर्लिप्तः, निर्विकल्पः, शुद्धः च। प्रधानबुद्धिः अपि माधवे गदारूपेण, श्रीवत्सचिह्नसंयुक्ता, अनन्तेन धृता, स्थिताः। भगवान् तु भूतानि, इन्द्रियाणि, द्विविधं अहंकारं, शङ्खरूपेण, शार्ङ्गधनुरूपेण च धारयति। मनः, यः सदा चञ्चलं, वातवत् शीघ्रगमनम्, तद् चक्ररूपेण विष्णोः हस्ते स्थितम्। वैजयन्तीमाला, पंचरूपा, गदार्धारिणा धृता, सा भूतकारणसमूहः, भूतमालानाम्ना प्रसिद्धा, हे द्विज। सर्वे इन्द्रियाणि, ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि, शररूपेण, जनार्दनः धृणाति। निर्मलः खड्गः, अच्युतेन धृतः, ज्ञानस्वरूपः, अज्ञानकठारूपेण स्थितः। एवं, हे मैत्रेय, हृषीकेशः सर्वं धारयति—प्रधानं, बुद्धिं, अहंकारं, भूतानि, मनः, इन्द्रियाणि, ज्ञानं, अज्ञानं च। हरिः, निराकारः अपि, आयुधभूषणरूपेण, मायारूपं धारयन्, जीवहिताय रूपं गृह्णाति। पद्मनयनः भगवान्, विकृतप्रधानं, सर्वभूतसमूहं च धारयति; एवं परमेश्वरः सर्वं धारयति। यद् ज्ञानम्, यद् अज्ञानम्, यद् सत्, असत्, अक्षरम्, तत् सर्वं, हे मैत्रेय, मधुसूदने, सर्वभूतनाथे, स्थितम्। कालविभागैः—कलाः, काष्ठाः, निमेषाः, दिवसाः, ऋतवः, वर्षाणि—भगवान्, पापरहितः, अक्षरः, कालस्वरूपः। हे श्रेष्ठमुने, पृथिवीलोकः, अन्तरिक्षम्, दिवः, महर्लोकः, जनः, तपः, सत्यः—एते सप्त लोकाः परब्रह्मणः व्याप्यन्ति। हरिः, सर्वज्ञानाधारः, सर्वलोकात्मरूपेण स्थितः, प्राचीनः अपि प्राचीनानां आदिः। देवरूपेण, मनुष्यरूपेण, पशुरूपेण, अन्यैः रूपैः, अनन्तः सर्वभूताधिपः, साकारनिराकाररूपः। ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः, इतिहासः, उपवेदः, वेदान्तवाक्यं च। सर्वाणि वेदाङ्गानि, मन्वादीनां वचनानि, सर्वाणि शास्त्राणि, कथाः, यानि यानि पाठानि सर्वत्र सन्ति— एतत् सर्वं, हे मुनिश्रेष्ठ, भगवतः विष्णोः स्वरूपे विद्यमानम्, अनादि, अनन्तम्, सर्वव्यापि च।